Zmiana momentu rozpoznania ryzyka i jej konsekwencje dla banków

Michał Król
doktor nauk ekonomicznych
prezes zarządu Mikołowskiego Banku SPÓŁDZIELCZEGO w Mikołowie

Łukasz Bogusz, EMBA
Dyrektor Zespołu Rozwoju Sektora Bankowości Spółdzielczej
Związek Banków Polskich

1 stycznia 2027 r. wejdą w życie przepisy Rozporządzenia Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 18 lutego 2026 r. w sprawie zasad tworzenia rezerw na ryzyko związane z działalnością banków. O nowelizację tego aktu prawnego, obowiązującego już od kilkunastu lat, zabiegał sektor banków spółdzielczych wspierany przez Związek Banków Polskich. Ostateczny kształt regulacji stanowi rezultat procesu uzgodnieniowego pomiędzy sektorem a nadzorem.

Początek zmian i rezerwa antycykliczna

Formalne prace nad modyfikacją rozporządzenia zostały zainicjowane w następstwie rekomendacji wypracowanych przez prezesów banków spółdzielczych podczas Konwentu na rzecz Współpracy i Rozwoju Bankowości Spółdzielczej w styczniu 2023 r. Działania te zostały następnie rozwinięte przez Związek Banków Polskich, który wystąpił do ministra finansów z propozycją rozpoczęcia prac legislacyjnych. Tym samym dyskusja, która początkowo miała charakter środowiskowy i ekspercki, została przeniesiona na poziom formalnego procesu regulacyjnego.

W czerwcu 2023 r., sektor bankowy, reprezentowany przez Związek Banków Polskich oraz Krajowy Związek Banków Spółdzielczych, przedstawił pierwsze kierunkowe propozycje zmian do tych przepisów. Na tamten czas istotnym postulatem sektora było wprowadzenie elementów podejścia antycyklicznego. W konsekwencji proponowano rozwiązania umożliwiające tworzenie rezerw na przyszłe ryzyko kredytowe, jeszcze przed wystąpieniem formalnych przesłanek pogorszenia jakości ekspozycji, w wysokości pozostawiającej bankom istotny zakres swobody oceny.

Stanowisko UKNF wobec tej propozycji było negatywne. Nadzór finansowy wskazywał, że tworzenie rezerw powinno być ściśle powiązane z konkretnymi należnościami i rzeczywistym poziomem zidentyfikowanego ryzyka. Podkreślono przy tym, że zasady tworzenia rezerw powinny być oparte na ścisłych regułach i niezależne od bieżącej sytuacji wynikowej banku. Na tym etapie wyraźnie ujawniła się różnica pomiędzy sektorem a nadzorem. Postulowane rozwiązania antycykliczne, z natury rzeczy oparte na zwiększonej uznaniowości po stronie banków, pozostawały trudne do pogodzenia z optyką nadzorczą. Opiera się ona na jasno określonych zasadach oraz ścisłym powiązaniu poziomu rezerw z już rozpoznanym ryzykiem. W praktyce ograniczało to możliwość ich uwzględnienia w finalnym kształcie regulacji.

Przełomowy moment

Przełomowym momentem było przejęcie inicjatywy legislacyjnej przez nadzór finansowy i Ministerstwo Finansów. W sierpniu 2024 r. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego przedstawił propozycję kompleksowej korekty RMF. W koncepcji tej wskazano potrzebę dostosowania rozporządzenia do zmieniającego się otoczenia regulacyjnego, w tym w szczególności rozporządzenia CRR nr 575/2013 oraz wytycznych EBA dotyczących ekspozycji nieobsługiwanych (NPE) i restrukturyzowanych (forbearance). Odwołano się także do doświadczeń wynikających ze stosowania dotychczasowych przepisów. Wśród kluczowych aspektów nowej architektury regulacyjnej znalazło się ujednolicenie zasad klasyfikacji ekspozycji kredytowych oraz odejście od rozwiązań mogących zniekształcać rzeczywisty obraz ryzyka. Na bazie tych prac w sierpniu 2024 r. Ministerstwo Finansów przygotowało roboczą wersję projektu rozporządzenia i skierowało ją do szerokich konsultacji międzyinstytucjonalnych. Uzgodnienia te objęły zarówno instytucje publiczne, jak i przedstawicieli sektora bankowego. Projekt był dogłębnie analizowany przez sektor bankowości spółdzielczej. Wewnętrzne konsultacje i uzgodnienia trwały od drugiej połowy 2024 r. do lipca 2025 r. Wtedy to właśnie działał koordynowany przez Związek Banków Polskich zespół roboczy, w pracach którego uczestniczyli przedstawiciele systemów ochrony instytucjonalnej (Spółdzielni Systemu Ochrony Zrzeszenia BPS oraz Spółdzielczego Systemu Ochrony SGB), SGB-Banku SA, banków spółdzielczych oraz Krajowego Związku Banków Spółdzielczych. Kulminacją działań konsultacyjnych była konferencja uzgodnieniowa. W lipcu 2025 r. Ministerstwo Finansów zaprosiło przedstawicieli kluczowych instytucji do udziału w konferencji uzgodnieniowej dotyczącej projektu nowych przepisów. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele UKNF, Narodowego Banku Polskiego, Bankowego Funduszu Gwarancyjnego oraz środowiska bankowego, w tym spółdzielczego. Na tym etapie proces legislacyjny przyjął już w pełni dojrzałą formę dialogu instytucjonalnego. Dyskusja, głównie pomiędzy sektorem a nadzorem finansowym, nie dotyczyła już ­zasadności ­rekonstrukcji jako takiej, lecz jej zakresu oraz szczegółowej oceny i skutków proponowanych rozwiązań. Charakter zgłaszanych uwag wskazywał przy tym, że zasadniczy kierunek reformy RMF nie budził istotnych kontrowersji na poziomie pozostałych instytucji.

W toku uzgodnień ścierały się różne poglądy. Kluczowe jest przy tym to, że dyskusja koncentrowała się bardziej na mechanizmach, zakresie i tempie zmian niż na samym kierunku reformy. Dlatego nowe rozwiązanie warto analizować nie tylko w ramach samego RMF, lecz także w odniesieniu do CRR oraz MSSF 9, które wyznaczają szersze ramy oceny ryzyka kredytowego. W toku prac doprecyzowano też szereg pojęć i usunięto część niejednoznaczności występujących w dotychczasowych regulacjach, co poprawia spójność i stosowalność przepisów.

Istotne jest przy tym rozróżnienie momentów związanych z obowiązywaniem regulacji, czyli ogłoszenia aktu – 11 marca 2026 r., jego wejścia w życie – 26 marca 2026 r. oraz pierwszego zastosowania do roku obrotowego rozpoczynającego się po 31 grudnia 2026 r. W przypadku banków, których rok obrotowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym, oznacza to praktyczne rozpoczęcie stosowania nowych zasad od 2027 r. Nowe rozporządzenie przewiduje okres przejściowy, w szczególności dla ekspozycji normalnych, dla których do 31 grudnia 2027 r. banki mają obowiązek utworzyć co najmniej 80% wymaganego poziomu rezerw. Jednocześnie różnicę wynikającą z modyfikacji sposobu ujęcia rezerw i odpisów ujmuje się w wyniku z lat ubiegłych. Tym samym wpływ regulacji będzie rozłożony pomiędzy korektę otwarcia, bieżący koszt ryzyka oraz dostosowanie procesów klasyfikacji i monitoringu.

Proporcjonalność w ocenie ekspozycji kredytowych, monitoring uproszczony i dostosowanie oceny do statusu klienta

Głównym elementem zmian jest wprowadzenie bardziej zróżnicowanego podejścia do monitorowania ekspozycji kredytowych, w tym tzw. monitoringu uproszczonego. Rozwiązanie to dotyczy ekspozycji klasyfikowanych do kategorii normalne, dla których przewidziano uproszczony tryb oceny oparty na kryteriach ilościowych i jakościowych.

Kryteria ilościowe wyznaczają zakres zastosowania tego rozwiązania i opierają się na dwóch progach: łączna wartość zaangażowań klienta wobec banku nie może przekraczać dwunastokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw (bez wypłat nagród z zysku), ogłaszanego przez Prezesa GUS w pierwszym miesiącu danego roku kalendarzowego, ani 0,2% kapitału Tier I banku. W praktyce przekłada się to na próg w przedziale ok. 40-115,8 tys. zł, przy czym dla najmniejszych banków ograniczeniem jest relacja do kapitału, a dla większych – próg oparty na wynagrodzeniu. Oznacza to, że zakres kwotowy tego rozwiązania pozostaje relatywnie ograniczony w relacji do skali działalności i poziomu kapitałów banków.

Kryteria jakościowe określają warunki stosowania uproszczonego trybu oceny i wymagają łącznego spełnienia następujących przesłanek: opóźnienie w spłacie nie przekracza 30 dni, historia współpracy klienta z bankiem jest pozytywna, dane zewnętrzne nie wskazują na istotne przeterminowania wobec innych podmiotów, a bank nie identyfikuje jakościowych sygnałów wczesnego ostrzegania.

Nie jest to zatem rozwiązanie dowolne, lecz instrument proporcjonalności obudowany wymogami ostrożnościowymi, umożliwiający bardziej adekwatne zarządzanie ryzykiem kredytów masowych, z uwzględnieniem ich czasochłonności i kosztochłonności.

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera doprecyzowanie zasad oceny sytuacji ekonomiczno-finansowej dłużnika. Już w obecnym RMF wskazane jest, że ocena ta powinna uwzględniać status klienta, jednak regulacja ta ma charakter ogólny i nie zawsze przekłada się na praktykę jej stosowania. Nowe przepisy w sposób bardziej jednoznaczny akcentują konieczność dostosowania zakresu analizy do specyfiki klienta, w tym rodzaju prowadzonej ewidencji księgowej, rodzaju podmiotu oraz charakteru finansowania.

Zmiana ta stanowi odpowiedź na dotychczasową praktykę stosowania często nadmiernie rozbudowanych zestawów wskaźników wobec wszystkich klientów, niezależnie od skali i charakteru ich działalności. W efekcie prowadziło to do sytuacji, w których podmioty o prostej strukturze, w tym mikroprzedsiębiorcy, podlegały analizom właściwym dla większych podmiotów prowadzących pełną rachunkowość, mimo niskiego poziomu ryzyka i prawidłowej obsługi zobowiązań.