Relacja z webinaru – Rola i znaczenie gotówki w czasach globalnych napięć
Otwierając webinar dr Katarzyna Appelt podkreśliła, że pieniądz gotówkowy jest jednym z fundamentów systemu monetarnego. Gotówka stanowi najbardziej płynną formę pieniądza i może zostać bezpośrednio wykorzystana do nabywania dóbr i usług, bez konieczności korzystania z usług pośredników.
Jakkolwiek rozwój płatności elektronicznych istotnie zwiększył wygodę i szybkość dokonywania transakcji, to jednocześnie uzależnił dużą część obrotu gospodarczego od prawidłowego działania wielu powiązanych ze sobą systemów informatycznych i telekomunikacyjnych. Płatność bezgotówkowa wymaga sprawnego funkcjonowania urządzenia klienta, rachunku bankowego, systemu banku, operatora instrumentu płatniczego, infrastruktury telekomunikacyjnej oraz urządzenia akceptanta.
Awaria jednego z tych elementów i przerwanie ciągłości transakcji płatniczej – może czasowo ograniczyć dostęp do środków zgromadzonych na rachunku.
W dobie rewolucji cyfrowej gotówka pełni dwie ważne funkcje: zapewnia najwyższy poziom włączenia finansowego – umożliwia uczestnictwo w obrocie osobom, które nie posiadają rachunku bankowego, nie korzystają ze smartfona albo mają ograniczone kompetencje cyfrowe.
Zapewnia również większą prywatność, ponieważ transakcja gotówkowa nie tworzy cyfrowego zapisu dotyczącego miejsca, czasu i przedmiotu zakupu. W tym ujęciu utrzymanie możliwości posługiwania się gotówką jest istotne zarówno z perspektywy odporności infrastruktury płatniczej, jak i przeciwdziałania wykluczeniu finansowemu.
Paradoks gotówki
Analiza trendów zmian zasobu pieniądza gotówkowego w Polsce wskazuje, że mimo szybkiej cyfryzacji płatności wartość gotówki w polskiej gospodarce systematycznie rosła. W 2000 r. wartość pieniądza gotówkowego w obiegu wynosiła około 34,1 mld zł, natomiast w 2025 r. przekroczyła 455,5 mld zł.
Wzrost ten był widoczny nie tylko w wartościach nominalnych. Relacja gotówki do szerokiego agregatu pieniężnego M3 zwiększyła się z 12,8 proc. w 2000 r. do 20 proc. w 2025 r. Z kolei udział gotówki w PKB wzrósł w tym okresie z 4,5 do 11,6 proc.
Przedstawione dane ilustrują zjawisko określane jako paradoks gotówki. Z jednej strony coraz większa część płatności realizowana jest elektronicznie, z drugiej natomiast całkowity zasób banknotów i monet pozostających w obiegu rośnie. Oznacza to, że gotówka jest utrzymywana nie tylko w celu finansowania bieżących zakupów.
Coraz wyraźniejszą rolę odgrywa jej funkcja tezauryzacyjna i przezornościowa, czyli przechowywanie części środków poza systemem bankowym jako rezerwy na wypadek nieprzewidzianych zdarzeń i okresów podwyższonej niepewności (np. obawy roku 2000, upadek Lehman Brothers, pandemia Covid, pełnoskalowa wojna z Ukrainą).
Warto zauważyć, że podczas ostatnich kryzysów najsilniej w Polsce rósł popyt na banknoty 200 zł i 500 zł; dodatkowo odnotowano duży spadek rotacji banknotów o najwyższych nominałach – co wskazuje, że część gotówki przestaje pełnić rolę typowo transakcyjną.
Mniej płatności gotówkowych, lecz nadal wyraźne różnice społeczne
Jak podkreślił dr Piotr Wybieralski, dane dotyczące codziennych płatności jednoznacznie wskazują na rosnącą popularność instrumentów bezgotówkowych. W Polsce udział gotówki w liczbie transakcji przeprowadzanych w fizycznych punktach handlowo-usługowych, urzędach oraz pomiędzy osobami fizycznymi zmniejszył się z blisko 82 proc. w latach 2011-2012 do 40,2 proc. w 2023 r. Jeszcze silniej spadł jej udział w wartości transakcji – z 63,7 do 28,1 proc.
Podobne zmiany występują w innych gospodarkach. W strefie euro udział gotówki w liczbie transakcji w punktach sprzedaży obniżył się z 79 proc. w 2016 r. do 52 proc. w 2024 r., natomiast w wartości transakcji – z 54 do 39 proc.
W Stanach Zjednoczonych odsetek płatności gotówkowych spadł w tym okresie z 31 do 14 proc. liczby transakcji. Wzrost udziału kart, płatności mobilnych i innych instrumentów elektronicznych jest zatem trwałym i szeroko rozpowszechnionym trendem.
Jakkolwiek proces odchodzenia od gotówki jest zaawansowany, jego tempo zależy między innymi od infrastruktury płatniczej, poziomu rozwoju gospodarczego, zwyczajów konsumentów oraz uwarunkowań społecznych. Szczególnie wyraźne są różnice pomiędzy poszczególnymi grupami demograficznymi.
W 2023 r. osoby w wieku co najmniej 65 lat regulowały gotówką 66,9 proc. liczby oraz 53,2 proc. wartości analizowanych transakcji. W grupie osób w wieku 25-39 lat wskaźniki te wynosiły odpowiednio 19,9 oraz 13,6 proc.
Duże różnice występowały również w zależności od poziomu wykształcenia. Wśród osób z wykształceniem podstawowym, gimnazjalnym lub bez formalnego wykształcenia gotówka odpowiadała za 73,8 proc. liczby i 77,2 proc. wartości transakcji. W grupie osób z wykształceniem wyższym jej udział wynosił odpowiednio 25,6 i 13,7 proc.
Dostęp do gotówki jako element infrastruktury krytycznej
Jak zauważył dr P. Wybieralski, infrastruktura zapewniająca dostęp do gotówki pozostaje w Polsce dobrze rozwinięta. Zdecydowanie najważniejszym źródłem gotówki pozostają bankomaty, które w 2023 r. odpowiadały za blisko 3/4 liczby wypłat gotówkowych. Większość respondentów pozytywnie oceniała dostępność bankomatów – 54 proc. określało dostęp jako bardzo łatwy, a 27 proc. jako całkiem łatwy.
Do bankomatu w czasie nieprzekraczającym dziesięciu minut mogło dotrzeć 61 proc. badanych. Dostęp do oddziałów bankowych był oceniany wyraźnie słabiej. Tylko 25 proc. respondentów uznawało go za bardzo łatwy, a niemal połowa potrzebowała co najmniej 16 minut na dotarcie do placówki.
Warto jednak zauważyć, że systematyczny spadek liczby placówek bankowych obserwowany jest w całej UE, a Polska nadal plasuje się pod tym względem powyżej średniej UE. Pomimo stopniowej redukcji infrastruktury bankowej i spadku liczby tradycyjnych wizyt w oddziałach, konieczne jest zatem zachowanie takiej sieci dystrybucji, która pozwoli na sprawne zaopatrywanie ludności w gotówkę również w okresach nagłego wzrostu popytu – zwłaszcza na obszarach słabiej zurbanizowanych.
Popyt na gotówkę rośnie w okresach niepewności
Jednym z najważniejszych elementów prezentacji była analiza zachowań ludności w okresach kryzysowych. Miesięczne dane z lat 1997-2025 wskazują na gwałtowne wzrosty popytu na gotówkę w momentach szczególnej niepewności. Zjawisko to znalazło potwierdzenie w badaniach ankietowych.
Gotówkę „na wszelki wypadek” w kwocie przekraczającej 1000 zł posiadało 47,1 proc. respondentów, a kolejne 19,1 proc. przechowywało rezerwę nieprzekraczającą 1000 zł. Łącznie ponad 2/3 badanych deklarowało zatem posiadanie dodatkowego zasobu gotówki. Jedynie 22,1 proc. odpowiedziało, że takiej rezerwy nie ma.
Gotówka pełniła również szczególną rolę w sytuacjach, w których nie było możliwości zapłaty w inny sposób, przy dokonywaniu drobnych codziennych zakupów oraz w okresach kryzysowych. Pieniądz bezgotówkowy był częściej wybierany wtedy, gdy konsument nie miał przy sobie odpowiedniej kwoty, kupował droższe przedmioty lub dokonywał płatności na odległość. Obie formy pieniądza pełnią zatem odmienne, ale wzajemnie uzupełniające się funkcje.
Bezpieczeństwo obrotu gotówkowego i znaczenie rezerw złota
Podczas webinaru zwrócono szczególną uwagę na Narodową Strategię Bezpieczeństwa Obrotu Gotówkowego. Opiera się ona na czterech filarach: zapewnieniu dostępności i akceptacji gotówki, utrzymaniu płynnego zaopatrywania rynku w banknoty i monety, cyberbezpieczeństwie systemów informatycznych wykorzystywanych w procesach zaopatrzenia oraz fizycznym bezpieczeństwie gotówki.
Takie podejście pokazuje, że sprawne funkcjonowanie obrotu gotówkowego zależy od całego łańcucha obejmującego bank centralny, banki komercyjne, operatorów bankomatów, firmy transportujące wartości pieniężne, handel i administrację publiczną.
Ostatnia część wystąpienia została poświęcona złotu jako składnikowi oficjalnych aktywów rezerwowych państwa. Zasób złota pozostającego w dyspozycji NBP wzrósł ze 106,4 tony w 2016 r. do 568,7 tony w 2025 r. Największe zwiększenie rezerw nastąpiło w latach 2018-2019 oraz ponownie od 2023 r.
Porównania międzynarodowe wskazały, że największymi posiadaczami złota pozostają USA, Niemcy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Włochy i Francja. Zasoby Polski są mniejsze niż rezerwy największych światowych gospodarek, jednak ich szybki wzrost zwiększył znaczenie złota w strukturze polskich aktywów rezerwowych.
Rys. 1 Rezerwy złota banków centralnych w 2025 r. w tonach
Źródło: Wybieralski P, Appelt K., Rola i znaczenie gotówki w czasach globalnych napięć. Perspektywa Polski, Sygn. PAB/WIB 19/2026, s. 70.
Analizując przyczyny, dla których NBP, jak i inne banki centralne dokonują zwiększonych zakupów złota, dr K. Appelt wskazała cztery czynniki. Po pierwsze, w warunkach napięć geopolitycznych rosnące zasoby złota mogą zwiększać bezpieczeństwo systemu finansowego państwa.
Po drugie, niebagatelny wpływ na zwiększenie zainteresowania złotem miały skutki globalnego kryzysu finansowego 2008, który na długo podważył zaufanie do rynku finansowego. Ponadto, zakup złota jest przez niektóre państwa (zwłaszcza Chiny) traktowany jako próba osłabienia pozycji USD jako waluty światowej.
Czwartym czynnikiem jest spadający udział USA w światowym PKB, co stawia pod znakiem rolę dolara amerykańskiego jako waluty rezerwowej i składnia niektóre kraje do większej dywersyfikacji portfela.
Wnioski przedstawione podczas 114. webinarium PABWIB wskazują, że nowoczesna gospodarka potrzebuje innowacyjnej i sprawnej infrastruktury bezgotówkowej, ale równocześnie wymaga zachowania niezawodnego systemu dystrybucji i akceptacji gotówki.
W czasach narastających napięć geopolitycznych, cyberzagrożeń i ryzyka zakłóceń infrastrukturalnych gotówka pozostaje nie tylko środkiem płatniczym, lecz także jednym z elementów bezpieczeństwa systemu finansowego Polski.
Pełny zapis webinaru jest możliwy do odtworzenia na stronie www.pabwib.pl
Kolejne webinary PABWIB zaplanowane są od połowy września 2026 r.
