Webinarium PAB WIB: o reformie wskaźników referencyjnych stopy procentowej w Europie
Otwierając webinar, prof. Paweł Szczęśniak podkreślił, że debata o wskaźnikach referencyjnych stopy procentowej dotyczy jednego z najważniejszych elementów współczesnej infrastruktury finansowej. W tym ujęciu problem reformy wskaźników jest kwestią o znaczeniu systemowym, dotykającą jednocześnie instytucji finansowych, państwa i użytkowników produktów finansowych.
W pierwszej części webinaru, poświęconej doświadczeniom związanym z modelami typu IBOR, dużo miejsca zajęła analiza statusu i funkcjonowania wskaźnika WIBOR na tle rozwiązań europejskich.
Dr Jarosław Bełdowski przypomniał, że WIBOR został uznany za kluczowy wskaźnik referencyjny w Unii Europejskiej, po tym jak Komisja Europejska w 2019 r. wpisała go do wykazu kluczowych wskaźników referencyjnych.
Podkreślono przy tym, że WIBOR pozostaje wskaźnikiem objętym ścisłym reżimem regulacyjnym i nadzorczym, a jego konstrukcja opiera się na panelu banków pokrywających ponad 75 proc. rynku w Polsce, co zwiększa jego wiarygodność i stabilność.
Silnie wybrzmiał również wątek znaczenia wskaźników typu IBOR dla rynku finansowego i finansów publicznych. Jak wskazała dr hab. Patrycja Kowalczyk-Rólczyńska, prof. UEW, wskaźniki te pełnią funkcję cenotwórczą, informacyjną, standaryzującą i wspierającą zarządzanie ryzykiem, a więc wpływają zarówno na oprocentowanie kredytów i obligacji, jak i na wycenę instrumentów pochodnych, ocenę kosztu pieniądza czy możliwości zabezpieczania ryzyka stopy procentowej.
Kontrakty oparte na stopach procentowych pozostają największym segmentem globalnego rynku instrumentów pochodnych OTC, odpowiadając za ponad 79,7 proc. jego wartości nominalnej, a przed rozpoczęciem globalnej reformy kontrakty finansowe powiązane z LIBOR obejmowały aktywa przekraczające 350 bln USD.
W odniesieniu do strefy euro wskazano, że większość kredytów hipotecznych i kredytów dla przedsiębiorstw o zmiennym oprocentowaniu jest powiązana z EURIBOR-em.
Na tle krajowym szczególnie mocno zaakcentowano znaczenie WIBOR dla polskiego sektora bankowego: dr Piotr Pisarewicz wskazał, że udział aktywów sektora bankowego, w których stosowany był WIBOR, wynosił aż 82,3 proc. w 2021 roku oraz 82,56 proc. w 2024 roku.
Ważnym elementem tej części webinaru było pokazanie roli WIBOR-u w mechanizmie transmisji polityki pieniężnej. Podkreślono bardzo silną dodatnią zależność pomiędzy WIBOR 3M a stopą referencyjną NBP, wskazując, że analiza zmian obu stóp w cyklach zaostrzania i luzowania polityki pieniężnej pokazuje zbliżoną skalę reakcji stawek rynku międzybankowego na decyzje banku centralnego.
Czytaj także: W czerwcu aktualizacja Mapy Drogowej reformy wskaźników referencyjnych
Wskaźniki typu RFR a zmiany na rynku finansowym
Drugi blok tematyczny webinaru dotyczył przyczyn przejścia od wskaźników typu IBOR do wskaźników typu RFR. Wystąpienie prof. Pawła Szczęśniaka w tej części wyraźnie pokazało, że reforma była następstwem głębszych zmian strukturalnych zachodzących na rynku finansowym, a zwłaszcza na rynku pieniężnym i międzybankowym.
Z jednej strony przypomniano znaczenie standardów IOSCO, Financial Stability Board, EBA i ESMA, z drugiej – rolę rozporządzenia BMR, które ustanowiło jakościowe ramy dla opracowywania wskaźników referencyjnych. BMR nie narzuca jednego wzorca konstrukcji wskaźnika, ale wymaga, aby był on przejrzysty, rzetelny, odporny i reprezentatywny wobec rynku, który ma mierzyć. Z tej perspektywy reforma została przedstawiona jako proces modernizacyjny, wynikający z ewolucji rynku finansowego.
W dalszej części webinaru omówiono wskaźniki typu RFR oraz doświadczenia wybranych państw europejskich. Szczególną uwagę poświęcono porównaniu POLSTR i €STR, podkreślając, że oba wskaźniki należą do kategorii Risk Free Rate (RFR), są oparte na rzeczywistych transakcjach overnight i mają charakter backward-looking, co zwiększa ich transparentność oraz zakorzenienie w realnych transakcjach rynku hurtowego.
Jednocześnie autorzy raportu badawczego podkreślali, że reforma w Europie nie przyjęła jednego standardowego modelu. W strefie euro utrzymano EURIBOR i rozwijano równolegle €STR, tworząc model hybrydowy, podczas gdy w innych państwach przyjęto odmienne rozwiązania.
W Wielkiej Brytanii i Szwajcarii reforma miała charakter bardziej radykalny, oparty na całkowitym wygaszeniu odpowiednio LIBOR GBP i LIBOR CHF oraz przejściu na SONIA i SARON.
W Szwecji, Danii i Norwegii rozwijano natomiast własne stawki RFR przy zachowaniu bardziej komplementarnego podejścia do reformy.
To właśnie różnorodność europejskich modeli stała się jednym z najważniejszych motywów całego wystąpienia – kierunek reformy wskaźników referencyjnych zależy od struktury lokalnego rynku, płynności rynku pieniężnego, dostępności danych wejściowych, roli banku centralnego i uwarunkowań normatywnych.
W praktyce można mówić o dwóch podstawowych modelach: modelu komplementarnym, w którym wskaźnik typu IBOR współistnieje ze wskaźnikiem RFR, oraz modelu całkowitego wygaszenia wskaźnika typu IBOR.
WIBOR – POLSTR czyli reforma wskaźników referencyjnych w Polsce
Najbardziej aktualna część webinaru dotyczyła reformy wskaźników referencyjnych w Polsce oraz planowanego przejścia z WIBOR na POLSTR. Mec. Tomasz Orczykowski przypomniał w tym kontekście, że prace nad reformą toczyły się przy Ministerstwie Finansów już w latach 2018–2022, w lipcu 2022 roku powstała Narodowa Grupa Robocza, w latach 2022–2024 jako docelowy wskaźnik wskazywano WIRON, natomiast w grudniu 2024 roku wybrano z grupy indeksów WIRF nowy docelowy wskaźnik referencyjny – POLSTR.
Kolejne etapy wdrożeniowe to: rozpoczęcie publikacji POLSTR w czerwcu 2025 roku, uzyskanie przez niego statusu wskaźnika referencyjnego we wrześniu 2025 roku, pojawienie się pierwszych kredytów opartych o POLSTR w grudniu 2025 roku, pierwszą transakcję OIS w oparciu o POLSTR w styczniu 2026 roku oraz zakładane zakończenie nowej produkcji opartej o WIBOR od początku 2027 roku.
Jednocześnie zaznaczono, że WIBID/WIBOR 1M, 3M i 6M mają być opracowywane do 31 grudnia 2036 roku, a następnie wykorzystywane wyłącznie do obsługi już istniejących umów.
Rys. 1. Wybrane kamienie milowe w mapie drogowej NGR:
Na tym tle sformułowano tezę, że polski model reformy ma charakter hybrydowy i łączy w sobie wybrane elementy doświadczeń europejskich.
Zwracano uwagę, że stopniowa ewolucja jest zgodna z etapem rozwoju krajowego rynku i nie powinna być utożsamiana z negowaniem samej idei wskaźników typu IBOR.
Podkreślano także, że budowanie płynnego rynku opartego na stawkach RFR powinno odbywać się równolegle z utrzymaniem wskaźnika IBOR do czasu wygaszenia portfela legacy, a konwersja umów i instrumentów finansowych powinna opierać się przede wszystkim na rozwiązaniach kontraktowych, przy zachowaniu neutralności ekonomicznej i ograniczaniu ryzyk prawnych.
Końcowa część webinaru poświęcona była skutkom makroekonomicznym reformy. Prelegenci wskazali, że oparcie POLSTR na rzeczywistych transakcjach rynku overnight zwiększa jego wiarygodność i reprezentatywność, poprawia jakość wyceny kredytów, obligacji i instrumentów pochodnych oraz zmniejsza zależność od słabnącego rynku niezabezpieczonych lokat międzybankowych.
Zwracano również uwagę, że reforma może zwiększać przewidywalność kosztów obsługi długu publicznego, wzmacniać powiązanie stóp rynkowych z decyzjami NBP i poprawiać jakość sygnałów cenowych wykorzystywanych przez uczestników rynku.
Równocześnie nie pominięto ryzyk: w krótkim okresie reforma generuje bowiem potencjalne zaburzenia operacyjne, prawne i przejściowe ryzyka związane z wyceną. W dłuższej perspektywie została jednak przedstawiona jako proces mogący sprzyjać większej stabilności sektora bankowego i całego systemu finansowego.
Agnieszka Nierodka – ekonomistka, doradca zarządu w Zespole Badań i Analiz Związku Banków Polskich. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących rozwoju rynku hipotecznego i nieruchomości, refinansowania kredytów hipotecznych, ochrony konsumenta oraz prawa europejskiego. Posiada bogate doświadczenie jako prelegent i trener dla sektora bankowego i deweloperskiego oraz jako autorka publikacji na temat rozwoju bankowości hipotecznej i rynku listów zastawnych w Polsce i UE, ochrony konsumenta hipotecznego oraz efektywności obowiązków informacyjnych wobec konsumenta. Od ponad 15 lat zapewnia wsparcie w zakresie badań statystycznych i problemów legislacyjnych grupom roboczym przy Europejskiej Federacji Hipotecznej w Brukseli.
