Czy samorządy stać na wykorzystanie pieniędzy z KPO?

Rok 2026 jest okresem największej kumulacji projektów KPO, także po stronie samorządów. Raport „Uwarunkowania absorpcji środków z KPO w kontekście sytuacji finansowej JST”, opracowany na zlecenie Programu Analityczno-Badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości, wskazuje na ryzyka związane z przyspieszonym staraniem o absorpcję funduszy na KPO i silnej presji czasu.

Raport przygotował zespół badawczy kierowany przez dr ­Katarzynę Maj-Serwatkę z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, w składzie dr Małgorzata Ćwiek, prof. Piotr ­Sołtyk z UEK oraz dr Anna Wichowska z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Jego głównym celem jest ocena sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego w obliczu możliwości absorpcji środków z Unii Europejskiej na realizację KPO. To bardzo duże pieniądze. W latach 2025-26 jest dostępne łącznie 52,55 mld zł.

To drugi raport z cyklu poświęconego sytuacji finansowej samorządów. Pierwsza edycja omawiała lata 2020-2023. Prezentuje ostatnie zmiany i rewizje dokonane w Krajowym Planie Odbudowy i Wzmacniania Odporności w tym zmiany w finansowaniu poszczególnych komponentów KPO oraz w zakresie wsparcia dla samorządów. Skutki tych zmian mają wpływ na ryzyka towarzyszące realizacji KPO przez JST. Ryzyka te zostały w raporcie zidentyfikowane i opisane.

Autorzy przedstawiają analizę dochodów, wydatków i zadłużenia JST w latach 2020-2024 oraz po trzech kwartałach 2025 r. Dokonują oceny ich sytuacji finansowej w związku ze zmianami, jakie nastąpiły w 2024 r., poddają analizie wskaźniki budżetowe, zadłużenia i wiele innych ukazujących całościowo sytuację finansową JST. Analiza przeprowadzona została odrębnie dla każdej z kategorii jednostek samorządowych.

Raport przedstawia też ocenę bezpieczeństwa finansowego samorządów na podstawie danych z trzech pierwszych kwartałów 2025 r. Autorzy prezentują liczne wnioski dotyczące płynności, zdolności do generowania wkładu własnego oraz pułapu zadłużenia samorządów w kontekście perspektywy absorpcji środków na realizację KPO.

Zawiera również rekomendacje dla sektora bankowego. Radzi bankom, jak dostosować produkty i procesy, żeby sprostać potrzebom JST. Zaleca m.in. większą elastyczność linii kredytowych, elastyczność w zakresie karencji, wskazuje na możliwości finansowania pomostowego, możliwości automatyzacji i standaryzacji procesów finansowych przy zachowaniu zasad związanych z AML oraz KYC. Zwraca także uwagę na potencjał wykorzystania publicznych instrumentów wsparcia.

Powinno być lepiej

Najgorsze czasy dla samorządów minęły. Przypomnijmy, że dramatyczne wyzwania przyniosły pandemia, potem napływ uchodźców i tzw. reforma podatkowa rządów PiS, która zabrała im ogromną część dochodów własnych. Po zmianach z 2024 r. sytuacja finansowa samorządów się ustabilizowała, a JST stoją przed unikalną szansą, by wykorzystać na inwestycje napływ unijnych środków na realizację projektów z Krajowego Planu Odbudowy.

Przed samorządami stoją kolejne wyzwania i inwestycje, a środki z KPO mogą być na nie odpowiedzią. JST wciąż odczuwają skutki kryzysu pandemicznego i aktualnej sytuacji geopolitycznej, zwłaszcza że wojna tuż za polską granicą spowodowała, iż wzrosły ich zadania związane z obronnością. Równocześnie samorządy stoją przed koniecznością budowania nowoczesnych gospodarek lokalnych, a także wykorzystania najnowszych technologii w służbie swoich społeczności, budowania nowoczesnych usług publicznych opartych na inkluzywności. Kolejnym z kluczowych wyzwań jest transformacja energetyczna, szczególnie zaś ciepłownictwa. Równocześnie samorządy będą realizować te zadania w warunkach starzenia się społeczeństw i depopulacji, a niekorzystne procesy demograficzne w największym stopniu dotykają gminy.

Możliwości, żeby sprostać tym wyzwaniom, dała ustawa z 1 października 2024 r. o dochodach JST. Umożliwiła wzrost potencjału dochodów własnych i stabilizację finansów na wszystkich szczeblach samorządu terytorialnego. Wzmocnienie potencjału dochodowego otwiera nowe możliwości współpracy samorządów z bankami. Odzyskały one zdolność kredytową, możliwości pozyskiwania pożyczek czy emisji obligacji komunalnych. Dodatkowo nadal (do końca 2029 r.) obowiązują złagodzone reguły fiskalne, co ma duże znaczenie dla możliwości zadłużenia się JST w związku z realizacją zadań publicznych, w tym inwestycji.

Raport dokładnie opisuje cztery kolejne rewizje KPO i ich cele. Sytuacja po przeprowadzeniu czwartej, ostatniej rewizji, wygląda tak, że dla sektora samorządowego przeznaczono 57 mld zł, czyli blisko 24% całkowitej alokacji. W ...