System wymiany informacji kredytowej w procesie redukcji ryzyka kredytowego, ochrony konsumenta i budowania inkluzywności systemu bankowego
Raport przygotowały 2 zespoły badawcze: koordynatorem zespołu ekonomicznego był dr Krzysztof Kil z UEK, zaś koordynatorem zespołu prawnego był dr hab. Paweł Szczęśniak, prof. UMCS. Uzupełnieniem prezentacji raportu było wystąpienie Pawła Szarkowskiego, Prezesa Zarządu BIG InfoMonitor S.A.
Pełniejsza informacja ogranicza asymetrię i chroni przed błędnymi decyzjami
Wprowadzając do tematyki raportu, dr Krzysztof Kil wyjaśnił, że autorzy analizowali zarówno wpływ systemów wymiany informacji kredytowej na ryzyko i inkluzję finansową, jak i potencjalne konsekwencje zmiany modelu funkcjonującego w Polsce. Badanie połączyło przegląd literatury, analizę instytucjonalną i prawno-porównawczą oraz modelowanie ekonometryczne na danych państw UE z lat 2014–2024.
Dr Iwa Kuchciak z Uniwersytetu Łódzkiego przedstawiła ekonomiczne uzasadnienie istnienia systemów informacji kredytowej. Bank nie dysponuje taką samą wiedzą o sytuacji i zamiarach klienta jak sam kredytobiorca. Ta asymetria może skutkować negatywną selekcją i racjonowaniem kredytu – także wobec osób, które są w stanie terminowo regulować zobowiązania. Wspólna historia kredytowa pozwala trafniej rozpoznawać ryzyko, a jednocześnie premiuje rzetelną obsługę zadłużenia.
Dla konsumenta jest więc nie tylko zapisem zaległości, lecz również sposobem budowania wiarygodności. Prelegentka zaznaczyła przy tym, że efektywność systemu zależy od pełnego raportowania – zarówno informacji pozytywnych, jak i negatywnych – szerokiego objęcia rynku, aktualności danych oraz realnych praw klienta do wglądu i korekty. Niepełne informacje mogą prowadzić do dwóch przeciwstawnych błędów: przyznania finansowania osobie bez trwałej zdolności spłaty albo odmowy wiarygodnemu kredytobiorcy. Szczególnego znaczenia nabiera to wobec młodych klientów, osób z krótką historią kredytową i nowych form finansowania.
Badania ekonometryczne: znaczenie kompletności, zasięgu i ceny kredytu
W kolejnej części dr Krzysztof Kil omówił wyniki analiz ilościowych dotyczących ryzyka kredytowego, inkluzji oraz ochrony konsumenta. Badacze wykorzystali modele panelowe dla państw UE, w tym dynamiczny estymator systemowy GMM. Istotnym wynikiem jest trwałość zmian jakości portfela: współczynnik przy opóźnionym wskaźniku kredytów zagrożonych (NPL) wynosił w wybranych modelach około 0,82–0,86. Oznacza to, że skutki zmian instytucjonalnych i regulacyjnych ujawniają się stopniowo, a ich ocena wymaga dłuższej perspektywy.
Porównania opisowe pokazały, że w państwach, w których biura nie dysponowały kompletnymi informacjami o przedsiębiorstwach, średni udział kredytów zagrożonych wynosił około 12,5%, wobec 10,5% przy pełniejszych danych. W segmencie gospodarstw domowych różnica była znacznie mniejsza: 6,8% wobec 6,6%. Autorzy wskazali także na związek między obejmowaniem systemem pożyczek krótkoterminowych a niższym NPL; dla informacji o odroczonych płatnościach BNPL zależność nie była równie jednoznaczna.
Znaczenie zakresu gromadzonych informacji potwierdzają również porównania systemów uwzględniających dane pozytywne. W analizowanej grupie państw UE średni wskaźnik kredytów zagrożonych w segmencie gospodarstw domowych wynosił 7,33% w przypadku systemów bez szerokiej agregacji takich informacji, wobec 4,75% w systemach gromadzących szerszy zakres danych pozytywnych. Zależność tę zaobserwowano również w odniesieniu do ogólnego wskaźnika NPL, choć różnica była mniejsza.
Rys. Średnia wartość wskaźnika NPL w krajach UE wg kryterium zakresu gromadzenia danych pozytywnych w ramach krajowych systemów wymiany informacji kredytowej
Źródło: Kil K., Szczęśniak P. i in., Rola systemu wymiany informacji kredytowej w procesie redukcji ryzyka kredytowego, ochrony konsumenta i budowania inkluzywności systemu bankowego. Perspektywa prawna oraz ekonomiczna doświadczeń krajowych i międzynarodowych, Sygn. PAB/WIB 23/2026, s. 141.
Wyniki estymacji wskazały, że kompletność danych podmiotowych oraz uwzględnianie informacji o niewypłacalności sprzyjają obniżeniu NPL, szczególnie w kredytach dla przedsiębiorstw. W analizowanych modelach cechy prywatnych biur informacji kredytowej częściej wykazywały statystycznie istotne związki z ograniczaniem ryzyka kredytowego niż cechy rejestrów publicznych.
Nie oznacza to jednak jednoznacznej przewagi określonego modelu instytucjonalnego. Jak podkreślali autorzy badania, zasadnicze znaczenie mają kompletność, jakość i zakres gromadzonych informacji.
Ważny z punktu widzenia konsumentów wniosek dotyczył ceny finansowania. Większa kompletność informacji o kredytobiorcach oraz danych o upadłości wiązała się w modelach z niższymi marżami kredytowymi. Lepsze rozpoznanie ryzyka pozwala bowiem ograniczyć premię za niepewność.
Badanie nie potwierdziło natomiast równie jednoznacznego przełożenia cech rejestrów na subiektywne oceny ochrony praw konsumenta. Dr Kil podkreślił potrzebę rozwijania kompletnych, interoperacyjnych i bezpiecznych baz oraz eliminowania luk informacyjnych, zamiast traktowania samej liczby dostawców danych jako miary konkurencji.
Europejskie modele informacji kredytowej – brak jednego wzorca
Część prawną rozpoczęła dr hab. Ewa Kowalewska, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego, prezentując przegląd rozwiązań stosowanych w państwach UE. Wyróżniono rejestry publiczne, zwykle prowadzone przez banki centralne lub inne instytucje państwowe, oraz prywatne biura informacji kredytowej; w niektórych krajach oba modele współistnieją. Przykładowo Polska i Niemcy opierają się na silnej roli podmiotów prywatnych, podczas gdy Belgia, Francja i Portugalia wykorzystują rejestry publiczne. Włochy stanowią przykład współistnienia systemów publicznych i prywatnych.
Różnice organizacyjne wynikają z historii regulacji, struktury rynku oraz celów przypisywanych rejestrom. Rejestr publiczny może pełnić przede wszystkim funkcję nadzorczą i sprawozdawczą, natomiast prywatne biuro obsługuje również codzienną ocenę wiarygodności klienta.
W praktyce o użyteczności danego rozwiązania nie przesądza jednak jego forma prawna, lecz zakres danych, ich jakość, terminowość raportowania i dostępność dla uprawnionych kredytodawców. Centralizacja zapewnia szansę na pełniejszy obraz zobowiązań, ale tworzy też ryzyko koncentracji, w tym pojedynczego punktu awarii; decentralizacja może z kolei prowadzić do fragmentacji informacji.
CCD2, prawa konsumenta i granice automatyzacji
Dr hab. Paweł Szczęśniak, prof. UMCS, zwrócił uwagę na zakres przechowywanych informacji. Systemy oparte wyłącznie na danych negatywnych dostarczają innego obrazu klienta niż modele pełnoinformacyjne, które uwzględniają również terminową obsługę zobowiązań. W kontekście rozwoju rynku i odpowiedzialnego kredytowania znaczenie mają zatem rozwiązania umożliwiające ocenę całej historii, a nie wyłącznie przypadków opóźnień.
Istotną część wystąpienia poświęcono dyrektywie CCD2, która wzmacnia wymogi rzetelnej oceny zdolności kredytowej w interesie konsumenta oraz reguły dostępu do baz danych. Omawiano konieczność stosowania adekwatnych i aktualnych informacji, przejrzystych zasad dostępu, a także uprawnień osoby ubiegającej się o kredyt w razie negatywnej decyzji opartej na danych z bazy. Wskazano również na relacje regulacji kredytowych z RODO i orzecznictwem TSUE dotyczącym scoringu, zwłaszcza wtedy, gdy wynik automatycznej oceny w praktyce przesądza o decyzji kredytowej.
W odniesieniu do polskiej infrastruktury prelegenci wskazali na podstawową rolę BIK, uzupełnianą przez biura informacji gospodarczej i inne systemy wymiany danych. Szczególne znaczenie ma zachowanie jasnych podstaw prawnych przetwarzania informacji oraz odpowiedzialności za poprawność i bezpieczeństwo danych.
Polski model: wzmacniać kompletność, a nie pogłębiać fragmentację
Dr Mariusz Sudoł z zespołu prawnego podsumował praktyczne konsekwencje analiz. Zwrócił uwagę, że informacja kredytowa nie jest zwykłym towarem: tworzy infrastrukturę zaufania, istotną zarówno dla stabilności sektora, jak i dla konsumentów. W ocenie autorów raportu polski model oparty na wiodącej roli BIK jest adekwatny, lecz wymaga stałego doskonalenia jakości, zakresu i bezpieczeństwa danych. Potencjalna przebudowa systemu powinna zostać poprzedzona oceną jej skutków dla możliwości uzyskania całościowego obrazu zobowiązań kredytobiorcy.
Wśród rekomendacji znalazło się uzupełnianie luk dotyczących nowych produktów finansowych, w tym rozwiązań BNPL, oraz rozważenie szerszego raportowania obsługi wierzytelności po ich sprzedaży, tak aby historia kredytowa nie ulegała przerwaniu. Autorzy postulowali dalszą standaryzację raportowania, rozwój mechanizmów kontroli integralności i cyberbezpieczeństwa oraz dyskusję o bardziej spójnym nadzorze nad operatorami infrastruktury informacji kredytowej.
W końcowym komentarzu Prezes Zarządu BIG InfoMonitor S.A. Paweł Szarkowski podkreślił znaczenie pełnej historii kredytowej dla odpowiedzialnego udzielania finansowania. W jego ocenie system powinien chronić klientów zarówno przed nadmiernym zadłużeniem, jak i przed nieuzasadnionym odrzuceniem wniosku. Za szczególnie ważne uznał to, aby wdrażanie CCD2 wzmacniało jakość informacji i nie prowadziło do ich rozproszenia bez gwarancji interoperacyjności. Wskazał również na rolę BIK jako infrastruktury służącej bezpieczeństwu całego rynku, a nie wyłącznie obsłudze zapytań bankowych.
Wspólnym mianownikiem wystąpień był wniosek, że skuteczny system informacji kredytowej musi równoważyć trzy cele: ograniczanie ryzyka, ochronę konsumentów i zwiększanie dostępu do finansowania dla wiarygodnych klientów. Kluczowe okazują się nie tyle formalny model organizacyjny i liczba baz, ile wiarygodność, kompletność, aktualność oraz bezpieczne wykorzystywanie danych.
Z tej perspektywy dalszy rozwój polskiej infrastruktury powinien koncentrować się na domykaniu luk informacyjnych i podnoszeniu standardów, a nie na zmianach osłabiających całościowy obraz sytuacji kredytobiorcy.
Pełny zapis webinaru jest możliwy do odtworzenia na stronie www.pabwib.pl
Agnieszka Nierodka – ekonomistka, doradca zarządu w Zespole Badań i Analiz Związku Banków Polskich. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących rozwoju rynku hipotecznego i nieruchomości, refinansowania kredytów hipotecznych, ochrony konsumenta oraz prawa europejskiego. Posiada bogate doświadczenie jako prelegent i trener dla sektora bankowego i deweloperskiego oraz jako autorka publikacji na temat rozwoju bankowości hipotecznej i rynku listów zastawnych w Polsce i UE, ochrony konsumenta hipotecznego oraz efektywności obowiązków informacyjnych wobec konsumenta. Od ponad 15 lat zapewnia wsparcie w zakresie badań statystycznych i problemów legislacyjnych grupom roboczym przy Europejskiej Federacji Hipotecznej w Brukseli.
