Silne fundamenty, nowe wyzwania

Dr Tomasz Pawlonka
Dyrektor zespołu Badań i Analiz Związku Banków Polskich
Dyrektor Programu Analityczno-badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości

W 2026 r. banki spółdzielcze znalazły się w zupełnie innym otoczeniu: niższych stóp procentowych, silniejszej presji na marżę odsetkową, rosnących kosztów funkcjonowania oraz zwiększonych obciążeń podatkowych. Wchodzą jednak w ten okres z mocnymi fundamentami kapitałowymi, stabilną bazą depozytową i bardzo ważną pozycją w finansowaniu lokalnej gospodarki. Mimo to rok 2026 będzie testem zdolności sektora do utrzymania rentowności, finansowania inwestycji i dalszego wzmacniania swojej roli w gospodarce przy mniej sprzyjającym otoczeniu makroekonomicznym.

Niedoceniany sektor

Bankowość spółdzielcza jest często traktowana jako skromniejsza siostra bankowości komercyjnej, jednak takie spojrzenie nie oddaje jej rzeczywistego znaczenia. Na koniec 2025 r. sektor tworzyło 488 instytucji. Ich aktywa wynosiły ok. 270 mld zł, co odpowiadało ok. 7,36% aktywów sektora bankowego. Zgromadzone w nich depozyty sektora niefinansowego sięgały ok. 200 mld zł, czyli ok. 10% rynku, a kredyty dlań przekraczały 75 mld zł (ok. 6,1% rynku)

Już same te liczby pokazują, że banki spółdzielcze są istotnym, trwałym i potrzebnym elementem systemu bankowego. Co więcej, odpowiadają one za 37% depozytów samorządów oraz 52% kredytów dla JST. To pokazuje ich wyjątkowe znaczenie dla finansowania lokalnych wspólnot, inwestycji gminnych, powiatowych, infrastruktury, projektów modernizacyjnych i przedsięwzięć współfinansowanych ze środków publicznych.

Banki spółdzielcze są instytucjami głęboko zakorzenionymi lokalnie. Ich przewagą jest znajomość klientów, specyfiki regionów i rynków, struktury gospodarstw rolnych, małych firm, rodzinnych przedsiębiorstw i samorządów. W wielu miejscowościach to właśnie one są pierwszym i naturalnym partnerem finansowym dla przedsiębiorcy, rolnika, wspólnoty mieszkaniowej, lokalnej organizacji czy gminy. Ten relacyjny model działania nie jest anachronizmem. W warunkach rosnącej automatyzacji, cyfryzacji i standaryzacji procesów bankowych pozostaje jedną z najważniejszych przewag konkurencyjnych.

Rok 2025 potwierdził, że ten model działania może być bardzo efektywny finansowo. Sektor bankowości spółdzielczej wypracował wynik finansowy netto na poziomie ok. 4,6 mld zł. Kapitały własne banków wzrosły do ponad 30 mld zł. To istotne, ponieważ w ich przypadku kapitał ma wyjątkowe znaczenie. Ich zdolność rozwoju, finansowania gospodarki i absorpcji ryzyka opiera się w dużym stopniu na wypracowywanych zyskach i ich retencji. Dlatego dobre wyniki ostatnich lat należy traktować nie jako nadmiarowy komfort, ale jako niezbędny fundament bezpieczeństwa i rozwoju.

Banki spółdzielcze, których model biznesowy opiera się przede wszystkim na klasycznej działalności depozytowo-kredytowej, szczególnie silnie skorzystały na wysokich stopach procentowych w ub.r. Wynik odsetkowy pozostawał głównym źródłem dochodów sektora. Przychody te wzrosły o 4,3% r/r, koszty odsetkowe o 9,8%, a wynik odsetkowy o 2,5%.

Wysokie stopy procentowe stworzyły sektorowi przestrzeń do odbudowy kapitałów, wzmocnienia bilansów i poprawy odporności. Był to jednak czynnik cykliczny, a nie strukturalny. Kiedy stopy procentowe zaczynają spadać, obniża się także dochodowość działalności odsetkowej. Dla banków spółdzielczych ma to szczególne znaczenie, ponieważ ich przychody są mniej zdywersyfikowane niż w przypadku największych banków komercyjnych. Dochody pozaodsetkowe, w tym opłaty i prowizje, nie stanowią wystarczająco dużej przeciwwagi dla zmian wyniku odsetkowego. W efekcie sektor jest silniej uzależniony od poziomu stóp procentowych i marży odsetkowej.

Trudny rok

Ta wrażliwość jest jednym z najważniejszych wyzwań na 2026 r. Badania przeprowadzone przez Zespół Badań i Analiz ZBP wskazują, że banki spółdzielcze wykazują ponad trzykrotnie wyższą wrażliwość stopy wyniku odsetkowego na zmiany stopy referencyjnej niż banki komercyjne. Spadek o 1 p.p. przekłada się na obniżenie tej miary o ok. 0,49 p.p. w bankach spółdzielczych wobec ok. 0,16 p.p. w bankach komercyjnych.

Zgodnie z projekcją ZBiA ZBP, wynik finansowy netto sektora banków spółdzielczych w tym roku może obniżyć się do ok. 3,2 mld zł, czyli o ok 1,4 mld zł względem 2025 r. Oznaczałoby to spadek o ok. 30,5%.

Rentowność aktywów może spaść z ok. 1,7% do ok. 1,08%. Warto jednak podkreślić, że taki spadek nie oznacza destabilizacji sektora, a jedynie powrót do niższego poziomu rentowności po wyjątkowo korzystnym okresie. Sektor pozostaje kapitałowo silny, depozytowo stabilny i funkcjonalnie bardzo potrzebny gospodarce.

Najważniejszą przyczyną spadku wyniku w tym roku będzie obniżenie stóp procentowych. Spadek wyniku finansowego netto banków spółdzielczych będzie wynikał w ok. 74,5% ze spadku stóp procentowych wpływ na poziomie ok. 1,58 mld zł) oraz w ok. 25,5% z podwyższenia stawki CIT (wpływ na poziomie ok. 0,54 mld zł). To bardzo istotny podział, ponieważ pokazuje, że główna część pogorszenia wyniku ma charakter rynkowy i cykliczny, ale jednocześnie mniej więcej jedna czwarta to efekt decyzji fiskalnych. W sytuacji gdy sektor naturalnie mierzy się ze spadkiem dochodowości odsetkowej, dodatkowe obciążenie podatkowe działa procyklicznie. Ogranicza środki, które mogłyby pozostać w nim i służyć finansowaniu gospodarki, inwestycjom technologicznym, cyberbezpieczeństwu oraz dalszemu wzmacnianiu kapitałów.

Wzrost w br. stawki CIT dla banków spółdzielczych do 27%, 23% w 2027 r. i 21% od 2028 r. ...