Rynek dochodzenia roszczeń przeciwko bankom: analiza i rekomendacje ekspertów PAB WIB

Rynek dochodzenia roszczeń przeciwko bankom: analiza i rekomendacje ekspertów PAB WIB
Fot. stock.adobe.com / bluraz
W czwartek 19 listopada 2026 r. odbyło się 119 webinarium Programu Analityczno-Badawczego Fundacji Warszawski Instytut Bankowości dotyczące omówienia raportu: „Third-party funding w Polsce: stan obecny, wyzwania oraz rekomendacje”. Wyniki badania przedstawili prof. UW dr hab. Sławomir Żółtek, prof. UW dr hab. Krzysztof Koźmiński, dr Michał Tutaj oraz prof. UW dr hab. Jan Rudnicki. Relacja z webinaru Agnieszki Nierodki.

Otwierając webinar, prof. Sławomir Żółtek podkreślił, że do podstawowych zagadnień badawczych, poruszonych w raporcie, należały modele działalności podmiotów, które dokonują finansowania sporów, zasady akwizycji klientów, zawierania z nimi umów i rozliczeń, analiza kosztów dla banków, sądów i klientów, a także perspektywa europejska. 

Rozwijając ten wątek prof. Krzysztof Koźmiński zauważył, że rozwój masowych sporów bankowych doprowadził do powstania nowego rynku usług, na którym działają podmioty o bardzo zróżnicowanym statusie prawnym, modelach wynagradzania i poziomie odpowiedzialności wobec klientów. Istotne znaczenie ma przy tym rozróżnienie pomiędzy klasycznym third-party funding (TPF) a modelem cesyjnym.

W pierwszym przypadku podmiot zewnętrzny finansuje dochodzenie roszczenia w zamian za udział w korzyściach uzyskanych w wyniku postępowania. Konsument pozostaje stroną sporu, choć warunki umowy z finansującym mogą wpływać na jego swobodę podejmowania decyzji.

W modelu cesyjnym przedsiębiorca nabywa natomiast wierzytelność od konsumenta i dochodzi jej we własnym imieniu. Pierwotnie uprawniony konsument otrzymuje ustaloną cenę sprzedaży roszczenia, ale co do zasady traci kontrolę nad dalszym przebiegiem postępowania i ewentualną ugodą z bankiem. Właśnie ten drugi model, określany w badaniu jako quasi-TPF, został uznany za szczególnie istotny dla polskiego rynku.

Od sporów frankowych do sankcji kredytu darmowego

Prof. K. Koźmiński zwrócił uwagę na zróżnicowanie trzech głównych obszarów sporów bankowych: kredytów walutowych, umów opartych na WIBOR oraz sankcji kredytu darmowego (SKD).

Spory dotyczące kredytów frankowych stanowią obecnie segment najbardziej dojrzały. Rozbudowane orzecznictwo krajowe i unijne stworzyło podstawy do masowego dochodzenia roszczeń. Według danych przytoczonych w raporcie w latach 2020–2025 do sądów wpłynęło około 531 tys. spraw frankowych, a łączny koszt ryzyka prawnego kredytów walutowych dla sektora bankowego oszacowano na około 100 mld zł.

Odmiennie przedstawia się sytuacja sporów dotyczących WIBOR, które pozostają na wcześniejszym etapie rozwoju. Autorzy badania wskazali na znaczenie orzecznictwa TSUE, w tym wyroku w sprawie C-471/24 z 12 lutego 2026 r., oraz na potrzebę rozróżniania zarzutów dotyczących samego wskaźnika referencyjnego od oceny obowiązków informacyjnych wobec konsumentów.

Największą dynamiką charakteryzuje się natomiast rynek roszczeń z tytułu sankcji kredytu darmowego: w I kwartale 2026 r. banki giełdowe wykazywały 23,5 tys. spraw dotyczących SKD, o łącznej wartości przedmiotu sporu około 665 mln zł. Jednocześnie w badaniu wskazano na znacznie większą liczbę reklamacji i możliwość dalszego wzrostu napływu pozwów. W ocenie autorów SKD stała się odrębnym segmentem działalności przedsiębiorstw wyspecjalizowanych w pozyskiwaniu roszczeń.

Od reklamy do cesji wierzytelności – jak działa model biznesowy podmiotów trzecich?

Mechanizm funkcjonowania podmiotów trzecich omówił dr Michał Tutaj, koncentrując się na kolejnych etapach relacji z konsumentem: pozyskaniu klienta, zawarciu umowy, prowadzeniu postępowania oraz końcowym rozliczeniu.

Pierwszy etap obejmuje szeroko rozumianą akwizycję, prowadzoną między innymi za pomocą reklam internetowych, mediów społecznościowych, kalkulatorów potencjalnych korzyści, infolinii oraz działalności informacyjnej i edukacyjnej.

Kolejny etap to kontraktowanie, które może obejmować opłaty wstępne, wynagrodzenie uzależnione od wyniku sprawy (success fee), przelew powierniczy albo definitywną sprzedaż wierzytelności. Faza prowadzenia sprawy jest uzależniona od tego, w jakim modelu jest przeprowadzana. Na tym etapie dla konsumenta pojawia się ryzyko, że po cesji nie decyduje on już o losach sprawy.

Ostatnim etapem jest faza rozliczeń, podczas której największym ryzykiem są nieprzejrzyste zasady rozliczeń z konsumentem i ryzyko niewypłacalności podmiotu.

Badanie mystery client pokazało, że nawet w ramach oferty jednego podmiotu stosowane mogą być bardzo różne warianty wynagrodzenia. Przykładowo analizowana kancelaria proponowała pakiety zakładające opłatę wstępną w wysokości 100 zł i wynagrodzenie za wynik w wysokości 34,9 tys. zł albo opłatę początkową wynoszącą 9,9 tys. zł i późniejsze wynagrodzenie w wysokości 12 tys. zł.

Różne konstrukcje umów mogą więc oznaczać odmienne rozłożenie ryzyka finansowego pomiędzy konsumentem a podmiotem prowadzącym sprawę. Z tego względu rzeczywista atrakcyjność oferty powinna być oceniana na podstawie korzyści netto, czyli po uwzględnieniu opłat, prowizji, kosztów procesu, ewentualnego rozliczenia z bankiem i czasu trwania postępowania.

Szczególną uwagę prof. K. Koźmiński poświęcił cesji wierzytelności. Według wskazań respondentów cena nabycia roszczenia przez podmioty trzecie wynosiła często od 5% do 20% jego wartości. Oznacza to, że konsument może otrzymać relatywnie niewielką część potencjalnego świadczenia, przenosząc jednocześnie na nabywcę kontrolę nad dalszym dochodzeniem wierzytelności.

Jednym z najważniejszych zagrożeń zidentyfikowanych w badaniu jest możliwość niedostatecznego zrozumienia przez klienta prawnych i ekonomicznych konsekwencji cesji. W niektórych sytuacjach konsument może pozostawać w przekonaniu, że udzielił jedynie pełnomocnictwa do prowadzenia sporu, podczas gdy faktycznie sprzedał przysługujące mu roszczenie.

Osobną grupę problemów stanowią nieprzejrzyste postanowienia umowne. W analizowanych przez autorów raportu wzorcach występowały między innymi klauzule ograniczające możliwość samodzielnego podejmowania negocjacji czy zawarcia ugody przez konsumenta, przewidujące kary za rozwiązanie umowy czy ograniczające swobodę kontaktowania się z instytucjami publicznymi.

W badaniu wskazano na swoisty paradoks: podmioty uczestniczące w dochodzeniu roszczeń wynikających z nieuczciwych postanowień umownych same mogą posługiwać się konstrukcjami odtwarzającymi asymetrię informacyjną i nierównowagę kontraktową w relacji z konsumentem.

Koszty sporów bankowych – konsekwencje wykraczające poza pojedyncze postępowania

W kolejnej części webinaru przedstawiono ekonomiczne skutki rozwoju masowego rynku roszczeń. Analiza objęła zarówno bezpośrednie obciążenia banków, jak i szersze konsekwencje dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, konsumentów oraz gospodarki. Autorzy wyodrębnili kilka kategorii kosztów: rezerwy i wypłaty obciążające banki, transfery finansowe pomiędzy uczestnikami sporów, koszty obsługi prawnej i sądowej, przychody podmiotów trzecich oraz potencjalne oddziaływanie na akcję kredytową.

W odniesieniu do sporów CHF autorzy przedstawili scenariusze wskazujące na hipotetyczną skalę spraw z udziałem podmiotów trzecich odpowiadającą kosztowi ryzyka prawnego w przedziale 8–58 mld zł. Oszacowali również możliwe skumulowane przychody tych podmiotów z fali sporów frankowych na 1,2–14,5 mld zł, zależnie od przyjętych założeń.

W przypadku sporów dotyczących WIBOR i SKD wykorzystano analizy scenariuszowe oraz testy warunków skrajnych, a nie prognozy oczekiwanych wyników postępowań. Dla spraw WIBOR-owych przedstawiono trzy scenariusze kosztu ważonego w latach 2026–2028: od 0,07 mld zł w wariancie spadkowym, przez 0,23 mld zł w wariancie stabilizacji, do 0,77 mld zł w scenariuszu wzrostowym.

Dla SKD oszacowane koszty ważone mieściły się w przedziale 0,20–0,57 mld zł. Istotnym zagadnieniem były również koszty organizacyjne masowych sporów. Obejmują one konieczność angażowania pracowników banków, kancelarii prawnych i sądów do obsługi dużych portfeli postępowań, a także zwiększone ryzyko opóźnień i przeciążenia określonych jednostek wymiaru sprawiedliwości.

Z punktu widzenia banków masowe postępowania oznaczają nie tylko wyższe koszty procesowe i operacyjne, lecz również konieczność zarządzania ryzykiem prawnym, wpływającym na wyniki finansowe i możliwości kapitałowe instytucji. Autorzy wskazali przy tym na potencjalne kanały oddziaływania kosztów sporów na ceny usług bankowych oraz zdolność sektora do finansowania gospodarki, zastrzegając scenariuszowy charakter tych zależności.

Etyka i ochrona konsumenta – dwa różne standardy działalności

Pomimo świadczenia usług o zbliżonym znaczeniu dla klientów, adwokaci i radcowie prawni oraz przedsiębiorcy działający na rynku obsługi roszczeń podlegają odmiennym wymaganiom. Profesjonalni pełnomocnicy są objęci zasadami etyki zawodowej, odpowiedzialnością dyscyplinarną, obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej i ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej.

W przypadku wielu przedsiębiorstw zajmujących się nabywaniem i obsługą roszczeń analogiczne, szczególne wymogi zawodowe nie obowiązują. Może to prowadzić do sytuacji, w której konsument korzystający z usług podmiotu niebędącego profesjonalnym pełnomocnikiem nie dysponuje równie rozbudowanymi mechanizmami ochrony.

Z drugiej strony autorzy podkreślili, że działalność podmiotów trzecich może także przynosić korzyści, zmniejszając bariery finansowe i organizacyjne w dochodzeniu zasadnych roszczeń. Problemem nie jest zatem sam udział zewnętrznego finansowania w sporach sądowych, ale zapewnienie, aby jego warunki były przejrzyste, a interes klienta odpowiednio chroniony.

Doświadczenia europejskie: brak jednolitego modelu regulacyjnego

Prof. Jan Rudnicki przedstawił perspektywę europejską, wskazując, że rynek finansowania sporów sądowych nie został dotychczas objęty jednolitym, kompleksowym reżimem prawnym na poziomie Unii Europejskiej.

Znaczenie w tym kontekście ma dyrektywa 2020/1828 dotycząca powództw przedstawicielskich w ochronie zbiorowych interesów konsumentów. Przewiduje ona mechanizmy zapobiegania konfliktom interesów w sytuacji, gdy finansowanie takich postępowań pochodzi od podmiotów trzecich. Nie stanowi jednak ogólnej regulacji wszystkich modeli finansowania sporów.

Przykłady Niemiec, Francji i Irlandii pokazują znaczne zróżnicowanie krajowych rozwiązań. Niemcy reprezentują model relatywnie liberalny, dopuszczający działalność podmiotów świadczących określone usługi związane z dochodzeniem roszczeń, ale przewidujący konkretne wymagania oraz ograniczenia w wybranych obszarach.

Francja w większym stopniu wykorzystuje standardy etyczne i samoregulacyjne samorządu adwokackiego, pozostawiając znaczną przestrzeń dla funkcjonowania mechanizmów finansowania postępowań. Irlandia reprezentuje natomiast podejście bardziej restrykcyjne, gdzie stosowanie TPF jest co do zasady zakazane.

Rekomendacje dla Polski – regulować, a nie eliminować

Ostatnią część webinaru prof. Krzysztof Koźmiński poświęcił rekomendacjom sformułowanym przez autorów raportu. Podstawowym założeniem proponowanych zmian jest zachowanie korzyści wynikających z finansowania zasadnych roszczeń, przy jednoczesnym ograniczeniu nieprzejrzystych praktyk, konfliktów interesów oraz ryzyka ponoszonego przez konsumentów.

Autorzy przedstawili trzy potencjalne kierunki interwencji: model licencyjno-ochronny, model pośredni oraz rozwiązanie bardziej restrykcyjne.

Za najbardziej proporcjonalny punkt wyjścia uznali model pośredni, łączący możliwość dalszego korzystania z finansowania sporów z ustanowieniem szczególnych standardów ochronnych. Wśród propozycji znalazły się przede wszystkim obowiązki informacyjne, które umożliwiałyby konsumentowi poznanie rzeczywistych kosztów i ryzyka przed podpisaniem umowy. Raport postuluje m.in. przekazanie klientowi ujednoliconego arkusza informacyjnego co najmniej 48 godzin przed zawarciem umowy, a także ustanowienie 14-dniowego prawa odstąpienia.

Kolejna grupa rekomendacji dotyczy bezpieczeństwa rozliczeń. Autorzy proponują wprowadzenie standardów wypłaty środków, wykorzystywanie rachunków powierniczych oraz obowiązek przedstawiania klientowi szczegółowego zestawienia należnych świadczeń i potrąceń.

Ważnym elementem postulowanego systemu są także obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, wymogi kapitałowe oraz mechanizmy zabezpieczające konsumentów przed skutkami niewypłacalności podmiotu prowadzącego sprawę.

Raport rozważa ponadto utworzenie publicznego rejestru podmiotów trzecich, powiązanego z obowiązkami sprawozdawczymi i nadzorem. Autorzy wskazują na wiodącą rolę Prezesa UOKiK w zakresie ochrony konsumentów, przy jednoczesnym zaangażowaniu Rzecznika Finansowego i KNF w obszarach odpowiadających ich kompetencjom.

Wśród bardziej szczegółowych propozycji znalazły się również ograniczenia wysokości wynagrodzenia podmiotów trzecich, zakaz stosowania określonych klauzul umownych oraz obowiązek ujawniania konfliktów interesów.

Autorzy podkreślili także potrzebę działań edukacyjnych, które pozwoliłyby konsumentom lepiej rozumieć różnice pomiędzy pełnomocnictwem, finansowaniem procesu a sprzedażą wierzytelności.

Pełny zapis webinaru jest możliwy do odtworzenia na stronie www.pabwib.pl

Agnieszka Nierodka, ZBP

Agnieszka Nierodka – ekonomistka, doradca zarządu w Zespole Badań i Analiz Związku Banków Polskich. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących rozwoju rynku hipotecznego i nieruchomości, refinansowania kredytów hipotecznych, ochrony konsumenta oraz prawa europejskiego. Posiada bogate doświadczenie jako prelegent i trener dla sektora bankowego i deweloperskiego oraz jako autorka publikacji na temat rozwoju bankowości hipotecznej i rynku listów zastawnych w Polsce i UE, ochrony konsumenta hipotecznego oraz efektywności obowiązków informacyjnych wobec konsumenta. Od ponad 15 lat zapewnia wsparcie w zakresie badań statystycznych i problemów legislacyjnych grupom roboczym przy Europejskiej Federacji Hipotecznej w Brukseli.

Źródło: BANK.pl