Pieniądz analogowy w cyfrowym świecie

Cyfryzacja usług finansowych przyzwyczaiła nas do wygody: płatności zbliżeniowe, BLIK czy aplikacje bankowe zdominowały naszą codzienność. Jednak w architekturze bezpieczeństwa państwa istnieje jeden element, którego żadna technologia nie jest w stanie w pełni zastąpić – gotówka. W ostatnich latach globalna infrastruktura przeszła serię testów w warunkach skrajnych: od globalnej pandemii, przez wojnę w Ukrainie, aż po potężne awarie systemów teleinformatycznych czy blackouty spowodowane anomaliami pogodowymi. Każde z tych wydarzeń pokazało, że system gotówkowy posiada unikalną cechę: odporność na awarie infrastruktury krytycznej.

Gdy wybuchła wojna w Ukrainie, obywatele ruszyli do bankomatów. Podobne zjawisko – choć na mniejszą skalę – obserwowaliśmy na początku pandemii COVID-19. Psychologia tłumu w obliczu zagrożenia jest niezmienna: w niepewnych czasach zaufanie przenosi się z cyfrowego zapisu na serwerze na fizyczny banknot w kieszeni. Gotówka jako jedyny środek płatniczy działa bez prądu, bez internetu i bez pośrednictwa instytucji trzecich. W sytuacji awarii sieci energetycznej lub skoordynowanego cyberataku na systemy rozliczeniowe banków, np. ataku typu ransomware na infrastrukturę kluczowych dostawców, gospodarka bezgotówkowa staje w miejscu. Terminale płatnicze milkną, a karty stają się bezużytecznymi kawałkami plastiku. W takim scenariuszu obrót gotówkowy pozwala na zachowanie ciągłości funkcjonowania państwa na poziomie mikro – obywatele mogą kupić żywność, leki czy paliwo.

Architektura odporności

Utrzymanie stabilnego systemu gotówkowego w czasie kryzysu wymaga ścisłej współpracy banku centralnego, banków komercyjnych oraz firm zajmujących się logistyką pieniędzy. Infrastruktura ta musi być przygotowana na skokowy wzrost popytu.

Kluczowe elementy tej układanki to m.in. strategiczne rezerwy narodowe, plany ciągłości działania i dywersyfikacja geograficzna. Bank centralny utrzymuje odpowiednie zapasy logistyczne banknotów, gotowe do natychmiastowego zasilenia rynku. Centra logistyczne i sortownie gotówki posiadają niezależne źródła zasilania oraz alternatywne kanały łączności, co pozwala im procesować pieniądz nawet podczas całkowitego blackoutu. Rozproszenie skarbców regionalnych zapobiega odcięciu dostaw gotówki w przypadku zablokowania szlaków transportowych czy lokalnych działań wojennych.

Napięcia geopolityczne przeniosły się w dużej mierze do cyberprzestrzeni. Ataki na infrastrukturę krytyczną (w tym sektor bankowy) są elementem wojny hybrydowej. Cel jest prosty: wywołać panikę, sparaliżować handel i podważyć zaufanie do instytucji państwowych.

W takich przypadkach gotówka staje się narzędziem obrony narodowej. Jest odporna na błędy w kodzie oprogramowania, awarie chmurowe oraz operacje wrogich grup hakerskich. Promowanie obrotu bezgotówkowego w czasie pokoju przynosi wiele korzyści – zmniejsza szarą strefę, obniża koszty transakcyjne i przyspiesza handel. Jednak bezpieczny system finansowy to system zdywersyfikowany.

Sztuka polega na utrzymaniu tzw. infrastruktury minimalnej – państwo musi dbać o odpowiednią gęstość sieci bankomatów oraz dostępność placówek bankowych, nawet jeśli w warunkach stabilnych ich rentowność spada. Koszt utrzymania tej sieci należy traktować jak składkę ubezpieczeniową za bezpieczeństwo narodowe.

– Jednym z kluczowych zadań stojących przed sektorem bankowym jest zapewnienie nieprzerwanego dostępu do gotówki za pośrednictwem sieci bankomatów, wpłatomatów oraz placówek bankowych i pocztowych – podkreśla Dariusz Olesiński, Tribe Lead w obszarze Karty, Płatności i Obsługa Gotówki ING Banku Śląskiego.

Jego zdaniem warto pamiętać o tym, że obrót gotówkowy w Polsce, oprócz NBP i banków, jest realizowany przy udziale wyspecjalizowanych dostawców, którzy świadczą dla banków usługi w zakresie liczenia i transportu wartości pieniężnych, jak również w zakresie obsługi i procesowania transakcji w bankomatach i wpłatomatach, w tym dostaw i serwisu tych urządzeń. Szczególnego znaczenia nabiera to w sytuacjach nadzwyczajnych, gdy wzrasta ...