Państwo, czyli inwestor pierwszej instancji

Autorzy raportu, opracowanego na zlecenie Programu Analityczno-Badawczego Fundacji Warszawski Instytut Bankowości – dr Adam Zając, adiunkt na Wydziale Społeczno- Ekonomicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, dr hab. Dariusz Kowalski, profesor Uniwersytetu SWPS, dr Michał Wielechowski, adiunkt w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz dr Dariusz Karaś, adiunkt w Instytucie Ekonomii i Finansów UKSW – przeprowadzili wieloaspektową analizę przełomowego momentu, w jakim znajduje się polska gospodarka – wyczerpania się starego i transformacji do nowego modelu rozwoju. Państwo dostrzegło ten moment i wzięło sprawy w swoje ręce.

– Polska znajduje się dzisiaj w punkcie, który można określić jako drugi przełom transformacyjny – mówił podczas webinarium poświęconemu prezentacji raportu dr Michał Wielechowski.

Gospodarka a banki

Autorzy pokazują, że transformacja, w obliczu której stoi Polska, wymaga wielkoskalowych, długoterminowych, strategicznych inwestycji, nie tylko służących wzrostowi gospodarki, ale równocześnie – w wielu wymiarach – bezpieczeństwu państwa i obywateli. W tej sytuacji państwo staje się inwestorem pierwszej instancji. Samo nie da rady – choćby z powodu napiętej sytuacji fiskalnej. Potrzebuje współfinansowania ze strony sektora prywatnego, a w szczególności banków.

Raport dogłębnie analizuje sytuację polskiego sektora bankowego, niewielkiego w porównaniu z innymi w Unii Europejskiej. Jego aktywa pozostają poniżej 100% PKB, kapitały własne rosną wolniej niż gospodarka, kredyty w relacji do PKB są relatywnie niskie. Sektor bankowy ma skromniejszą rolę w finansowaniu gospodarki niż banki w innych krajach UE i dostarcza jej znacznie bardziej skromne zasoby kapitału. Skromne zwłaszcza w relacji do transformacyjnych potrzeb. Stało się tak z wielu przyczyn, a jedną z ważniejszych była polityka państwa wobec sektora. Autorzy dochodzą jednak do wniosku, że polskie banki mają potencjał, którego państwo nie może bagatelizować.

Pomiędzy ambicjami transformacyjnymi państwa a realnymi możliwościami ich finansowania w ramach istniejącej architektury instytucjonalnej istnieje niespójność. Autorzy raportu identyfikują warunki systemowe umożliwiające zwiększenie udziału sektora bankowego w finansowaniu strategicznych inwestycji poprzez optymalny podział ryzyka pomiędzy rynek a państwo. Najważniejsze jest znalezienie sposobów tego podziału, żeby inwestycje, które wskazuje państwo, mogły być zasilane prywatnym kapitałem, czyli żeby były po prostu bankowalne.

Badacze wskazują sposoby takiego podziału ryzyka. Dają sześć rekomendacji dotyczących tego, w jaki sposób wielki i długoterminowy projekt inwestycyjny o trudnych do przewidzenia przepływach pieniężnych, może okazać się atrakcyjny do finansowania dla banków. Prezentują badania ukazujące bariery finansowania inwestycji strukturalnych, jak i instrumenty, które mogą zwiększyć zaangażowanie sektora bankowego w finansowanie transformacji. Wskazują, że skuteczna realizacja transformacji strukturalnej wymaga przejścia od logiki fragmentarycznego finansowania do logiki orkiestracji kapitału, czyli łączenia środków publicznych, instrumentów wsparcia i finansowania bankowego w spójnych modelach montażu finansowego.

Dla sektora bankowego finansowanie strategicznych inwestycji i transformacji gospodarczej stanowi także szansę na zmianę jego pozycji. Staje się on nie tylko dostawcą kapitału, lecz jednym z kluczowych filarów długookresowej odporności i konkurencyjności gospodarki.

Polska przez 35 lat z sukcesem doganiała rozwinięte kraje Zachodu, ale teraz znajduje się w punkcie zwrotnym. Musi zmienić model rozwoju z opartego na konkurencyjności kosztowej, postępującej integracji ze wspólnym rynkiem i wysokiej absorpcji funduszy europejskich. Transformacja energetyczna i cyfrowa, infrastruktura transportowa, konieczna odpowiedź na presję demograficzną powodującą zmiany na rynku pracy, obronność i bezpieczeństwo w warunkach rosnących napięć geopolitycznych – wszystko to wymaga inwestycji o charakterze strategicznym. Takie inwestycje nie są tylko narzędziem stymulowania wzrostu, ale i budowania odporności systemowej państwa.

– Inwestycje strukturalne przestały być kategorią rozwojową, stają się strategiczną kwestią odporności państwa – powiedział Michał Wielechowski.

Wielkość inwestycji nie rośnie

Tymczasem od 2016 r., czyli początku rządów PiS, gwałtownie skurczyła się wielkość inwestycji liczona w relacji do PKB. Od tego czasu zasadniczo nie rośnie. Za ub.r. stopa inwestycji wyniosła w Polsce 17% PKB, gdy w Unii było to 21,3%. Polską gospodarkę cechuje strukturalne współwystępowanie niskiego zadłużenia kredytowego przedsiębiorstw i ich słabej aktywności inwestycyjnej. Różnica w lewarowaniu sektora firm między Polską a średnią dla Unii sięga ok. 30 p.p. PKB. Luka w finansowaniu dłużnym pogłębia lukę rozwojową. Zamiast nadrabiać dystans do zamożniejszych krajów, Polska go traci. Oczywiście – tego z dnia na dzień nie widać, gdyż na razie gospodarka rośnie bardzo szybko. ...