Banki spółdzielcze na rozdrożu

LOKALNA SIŁA I STABILNY UDZIAŁ W SEKTORZE

Banki spółdzielcze są ważnym elementem polskiego systemu finansowego. Za sprawą swojej lokalności i osadzenia w realiach, z którymi na co dzień mierzą się ich klienci, dla znaczącej części społeczeństwa były one bankiem pierwszego wyboru. Dobrym potwierdzeniem może być chociażby wielkość należności od rolników indywidualnych – w 2025 banki spółdzielcze posiadały ok. 65%¹ kredytów w tym segmencie ogółem. Nieproporcjonalnie dużo w stosunku do wagi banków spółdzielczych w aktywach całego sektora bankowego. Co ważne, waga ta pozostawała wyjątkowo stabilna w czasie. W 2015 wynosiła 6,9%, w 2020 – 7,1%, a w 2025 – 7,3%². Działo się to w okresie istotnego rozrostu sumy bilansowej sektora – w latach 2015-2025 aktywa banków spółdzielczych wzrosły ze 109,8 mln zł do 268,4 mln zł, czyli ponad 2,4-krotnie³.

Istnej rewolucji natomiast uległa struktura aktywów BS-ów. Choć historycznie dominującą pozycję w tej kategorii stanowiły należności od sektora niefinansowego, w ostatnich latach sytuacja zaczęła się dość drastycznie zmieniać na korzyść rosnącego portfela papierów wartościowych. O ile w 2023 wspomniane należności stanowiły 32,6% aktywów, a papiery wartościowe 30,6%, tak w 2024 było to już 29,6% i 34,8%, a w 2025 aż 28,4% wobec 36,9%⁴.

STRATEGIA, KTÓRA POWOLI TRACI SWOJĄ SKUTECZNOŚĆ

Wniosek? Banki spółdzielcze w ostatnich latach chętnie lokowały nadpłynność w papiery skarbowe, częściowo kosztem rozwijania akcji kredytowej. Szczególną popularnością cieszyły się krótkoterminowe bony pieniężne, które odpowiadały za 61% portfela instrumentów dłużnych na koniec czerwca 2026 r.⁵

O ile w środowisku wysokich i rosnących stóp procentowych taka strategia pozwalała bankom uzyskiwać satysfakcjonującą rentowność i częściowo amortyzować wzrost kosztów działania, o tyle w przypadku trwałego obniżenia stóp procentowych może okazać się niewystarczająca. Banki spółdzielcze prędzej czy później będą musiały zwiększyć swoją ekspozycję kredytową. Wynika to zarówno z powodów misyjnych (zaspokajanie zapotrzebowania na finansowanie lokalnych gospodarstw domowych i przedsiębiorców), jak i czysto partykularnych w kontekście spadającej rentowności. Szczyt wskaźnika ROE dla banków spółdzielczych przypadł w 2023, wynosząc 25,0% (12,3% na poziomie całego sektora), by spaść w 2024 do 20,4% (wobec 14,9%) i w 2025 do 16,1% (tyle samo co cały sektor bankowy)⁶.

PRZYSPIESZENIE W KREDYTACH NIE BĘDZIE ŁATWE

Naturalne wydaje się, że pierwszym miejscem ekspansji kredytowej dla spółdzielców mogą być tradycyjnie gospodarstwa domowe, w tym rolnicy, oraz sektor MŚP (duże przedsiębiorstwa stanowią tylko ok. 1% należności od podmiotów gospodarczych⁷). Tu jednak ograniczenia mogą być dwa. Po pierwsze wolumen – należności od gospodarstw domowych i podmiotów gospodarczych rosły w dużej mierze inflacyjnie, odpowiednio 8,4% i -0,5% w 2023, 4,0% i 4,6% w 2024, 4,4% i 11,8% w 2025⁸. W związku z tym ciężko się spodziewać utrzymania długoterminowego wzrostu bez poszerzenia bazy klientów lub poluzowania polityki kredytowej. Po drugie, konkurencja, która szczególnie w segmencie MŚP jest na tyle istotna, że część banków sygnalizuje⁹ wzmożoną presję na marżę w segmencie i wg ankiety NBP w III kwartale oczekuje dalszego luzowania polityki kredytowej¹⁰.

Ponadto warto zaznaczyć, że portfel banków spółdzielczych w segmencie działalności gospodarczych jest istotnie gorszej jakości niż w całym sektorze bankowym. W 2025 było to 11,4% wobec 6,7% na poziomie całego sektora, co i tak oznaczało spadek szkodowości względem jeszcze wyższych 12,5% w 2024 i 14,6% w 2023¹¹. Przyczyn takiego stanu rzeczy można upatrywać m.in. w mniej rozbudowanych zespołach kredytowych, mniejszej dywersyfikacji sektorowej, potencjalnej negatywnej selekcji wśród części kredytobiorców (bank spółdzielczy jako bank drugiego/trzeciego wyboru) czy konieczności realizacji misji lokalnej nawet kosztem gorszej moralności płatniczej dłużników.

ALTERNATYWNA FORMA EKSPANSJI

Inną formą ekspansji kredytowej mogłoby być zwiększenie ekspozycji na obligacje korporacyjne. Analizując sprawozdania banków spółdzielczych, można zauważyć wzrost liczby podmiotów raportujących tego typu instrumenty w swoim bilansie. Z niewątpliwych zalet należy wskazać, czyli m.in.:

• od ostatnich problemów z wypłacalnością obligacji emitentów notowanych na rynku Catalyst minęły już niemal 4 lata¹²,
• na skutek regulacji procesu emisji i podmiotów oferujących nastąpiła znacząca profesjonalizacja rynku,
• nastąpił istotny rozwój rynku wtórnego w postaci wspomnianego rynku Catalyst oraz rynku pozagiełdowego, gdzie zlecenia realizowane są za pośrednictwem firm inwestycyjnych.

Z drugiej strony, należy uczciwie zauważyć, że wysoki popyt na tego typu instrumenty przełożył się w ostatnim czasie na rosnące wyceny długu, a co za tym idzie kompresję marż. Z kolei łatwość pozyskania finansowania może w przyszłości przyciągnąć na rynek podmioty o wyższym ryzyku kredytowym.

Wydaje się, że przyszłość banków spółdzielczych stoi pod znakiem bilansów o większym poziomie ryzyka kredytowego niż obecnie. Lokowanie płynności w najbezpieczniejsze instrumenty rynku pieniężnego w otoczeniu niskich/spadających stóp procentowych nie sfinansuje rozwoju sektora, tak jak było to możliwe w ostatnich latach. Prędzej czy później banki staną przed pytaniem, na które odpowiedzią mogą być m.in. zwiększone wydatki na akwizycje klienta, poluzowanie polityki kredytowej w bardzo konkurencyjnym środowisku lub większe zaangażowanie w coraz popularniejsze inwestycje kapitałowe na rynku długu przedsiębiorstw.

Michał Kmiećkowiak

ANALITYK, MAKLER PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH MICHAEL / STRÖM DOM MAKLERSKI

1. Raport o sytuacji ekonomicznej banków, Banki 2025, ZBP ↩︎
2. Tamże ↩︎
3. Tamże ↩︎
4. Tamże ↩︎
5. Obliczenia własne na podstawie danych KNF ↩︎
6. Raport o sytuacji ekonomicznej banków, Banki 2025, ZBP ↩︎
7. Tamże ↩︎
8. Tamże ↩︎
9. Dlaczego banki biją się o duże firmy. Inwestycje z KPO o wartości ponad 158 mld zł napędzają popyt na kredyt – pb.pl ↩︎
10. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych III kwartał 2026 r., NBP ↩︎
11. Raport o sytuacji ekonomicznej banków, Banki 2025, ZBP ↩︎
12. Emocje jak na grzybach, rybach i… Catalyst – obligacje.pl ↩︎