Współdziałanie i egoizmy: francusko-niemiecki motor napędowy UE

Napięcia na tle gospodarczym między największymi państwami Zachodu Europy stanowiły przez wiele lat minionego wieku swoistą normę, utrudniającą i jednocześnie promującą wypracowanie stabilnych podstaw powojennego ładu europejskiego. Problemy pojawiły się niemal zaraz po wojnie, kiedy okazało się, że brak porozumienia między Francją a Niemcami co do zasad i zakresu harmonizacji polityk narodowych prowadził do ich częstego i nie zawsze kontrolowanego „zderzania się…”, jak mawiał Jean Monnet w latach 60. ub.w.

Owe „zderzające się” polityki utrudniały prowadzenie wspólnych przedsięwzięć już w ramach Europejskiej Unii Płatniczej (European Payment Union, EPU) zawartej w 1950 r., czy europejskiego traktatu gospodarczego pod nazwą Wspólnota (EWWiS) powołanego 18 kwietnia 1951 r. Sytuację niewiele poprawiło utworzenie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (European Economic Community, EEC/EWG) 25 marca 1957 r. Choć jej powstanie stopniowo umożliwiało pogłębianie integracji sześciu członków, to rozbieżności między Francją a Niemcami odnośnie do metod wdrażania przyjętych norm okazały się trudne do rozwiązania. Innymi słowy aprobata procesu integracji – zakładająca, że zadanie ochrony suwerennego bytu narodowego nie ogranicza państw w wyborze ich strategicznych celów polityki wewnętrznej i zagranicznej – nie zawsze miała wymiar praktyczny.

W przypadku Niemiec i Francji integrujące działania w obszarze gospodarki, zbyt często bywały fikcją. Podstawowym problemem był stosunek władz obu państw do ustanowienia ich pieniądza narodowego jako jednej z głównych, obok dolara, walut światowych. Próba unormowania relacji bilateralnych polegała na ustanowieniu, z inicjatywy gen. Charlesa de Gaulle’a oraz Konrada Adenauera, porozumienia francusko-niemieckiego znanego jako układ elizejski (The Élysée Treaty). Układ, podpisany 22 stycznia 1963 r., miał dowodzić powstania silnego parysko-berlińskiego sojuszu. Potwierdził go podpisany 22 stycznia 2019 r. traktat z Aachen. W istocie nie sposób zaprzeczyć, że oba państwa podejmowały, choć z potknięciami, znaczące wysiłki w celu umocnienia ich gospodarek.

Siła nadziei

W pierwszych powojennych latach Francuzi i Niemcy (Zachodnie) zabiegały o wzmocnienie swojego znaczenia gospodarczego w Europie poprzez przywrócenie wymienialności zewnętrznej ich pieniądza narodowego. Droga do zafunkcjonowania europejskiego motoru gospodarczego dzięki głębokiej dewaluacji franka i marki została odrzucona na rzecz wzmocnienia obu walut poprzez zastosowanie metody wielostronnych rozliczeń wewnątrz-europejskiego bilansu handlowego dokonywanych na podstawie zapisów Europejskiej Unii Płatniczej (European Payments Union, EPU) funkcjonującej od 1 lipca 1950 r. Pierwszy kryzys w obrębie EPU pojawił się już niecały rok później, kiedy niemiecka polityka zabiegająca o rekonstrukcję gospodarki po wojennych zniszczeniach doprowadziła do powstania głębokiego deficytu na rachunku bieżącym budżetu, co z kolei było przyczyną wyczerpania zasobów rezerw walutowych państwa. EPU przekazała jednak Niemcom niezbędne dla ratowania budżetu pożyczki pod warunkiem zawieszenia liberalizacji importu.

Przyjęte rozwiązanie przyniosło korzyści zarówno Niemcom, które wdrożyły restrykcyjną politykę pieniężną, jak i innym państwom, w tym Francji. Ta ostatnia, podążając śladem Niemiec, zaczęła stosować długoterminowo politykę niskich stóp procentowych. Polityka EOU nie ulegała zmianie nawet wówczas, kiedy Niemcy dokonywały rewaluacji waluty, którą przeprowadzono trzykrotnie w latach 60. XX w. Generalnie, z początkiem lat 50. zarówno Niemcy, jak i Francja – oraz pozostałe państwa tzw. zachodnie – rozpoczęły politykę stabilizacji monetarnej umożliwiającą wprowadzenie wymienialności zewnętrznej. W końcu lat 50. marka i frank były już wymienialne, co z kolei ułatwiało ograniczenie inflacji oraz przyspieszenie wzrostu (patrz wykr. 1).