Więcej niż pancerz: rozsądny model bezpieczeństwa gotówki
Przez dziesięciolecia bezpieczeństwo gwarantowały głównie pojazdy opancerzone, coraz mocniejsze sejfy, wyspecjalizowane załogi i rygorystyczne procedury. Środki te pozostają ważne, ale zwiększają koszty i zmniejszają elastyczność operacji, a przecież od wyspecjalizowanych firm wymaga się zwiększania efektywności.
Dziś wyzwanie nie polega już tylko na ochronie gotówki. Celem jest zachowanie dostępu do niej przy jednoczesnym zagwarantowaniu, że model bezpieczeństwa pozostanie zrównoważony ekonomicznie.
Gotówka potrzebuje zrównoważonej infrastruktury
Według badania SPACE, przeprowadzonego przez Europejski Bank Centralny w 2024 r., gotówka odpowiadała za 52% transakcji w punktach sprzedaży w strefie euro, zaś 62% konsumentów uznawało jej zachowanie jako opcji płatności za ważne lub bardzo ważne.
Jeśli chodzi o nasz kraj, to Narodowy Bank Polski poinformował w swoim najnowszym badaniu nawyków płatniczych, że gotówka stanowiła ok 40% wszystkich transakcji.
Jak zatem widać, jej dostępność nie jest jedynie usługą schyłkową. Pozostaje kluczowym elementem infrastruktury systemu płatniczego, a jej przyszłość zależy od tego, czy cykl obiegu gotówki stanie się bezpieczniejszy, bardziej odporny na ataki i zrównoważony ekonomicznie.
Rzeczywisty koszt ataku
Finansowe skutki przestępczości skierowanej przeciwko gotówce sięgają znacznie dalej niż sama wartość skradzionych banknotów. W trakcie ataku może zostać uszkodzony bankomat, placówka bankowa, punkt handlowy lub pojazd transportujący. Co więcej, może on narazić pracowników i osoby postronne na niebezpieczeństwo, zakłócić świadczenie usług, co w konsekwencji może doprowadzić do roszczeń ubezpieczeniowych.
Europejska Organizacja ds. Bezpiecznych Transakcji (EAST) w pierwszej połowie 2025 r. zgłosiła 10,4 mln euro strat w wyniku fizycznych ataków na bankomaty – to o 73% więcej niż w tym samym okresie w 2024 r. Ataki z użyciem materiałów wybuchowych odpowiadały za 73% tych strat. Liczby te nie uwzględniają dodatkowych kosztów, takich jak przestoje w działalności, uszkodzenia konstrukcyjne i logistyka awaryjna.
Choć dane te dotyczą konkretnie bankomatów, doskonale wskazują jednak, że za każdym razem, gdy gotówka pozostaje zyskownym celem dla przestępców, rosną straty instytucji odpowiadających za jej dostarczanie i dystrybucję.
Przestępczość ekonomicznie nieopłacalna
Odpowiedzią na te zagrożenia mogą być Inteligentne Systemy Neutralizacji Banknotów (IBNS). Nie polegają one wyłącznie na ochronie fizycznej, odpowiednio i skutecznie ograniczają wartość skradzionej gotówki. Podczas ataku banknoty są bowiem trwale barwione niezmywalnym tuszem zabezpieczającym, co nie tylko pozwala na ich natychmiastową identyfikację jako pochodzących z kradzieży, ale i uniemożliwia ich wykorzystywanie w legalnym obiegu.
EBC wskazuje, że banknoty euro poplamione przez urządzenia antykradzieżowe mogą być wymieniane przez krajowe banki centralne wyłącznie na wniosek prawowitego właściciela, który padł ofiarą przestępstwa. Co więcej, po zabrudzeniu banknoty stają się potencjalnym dowodem w sprawie, nie zaś zdatnym do użytku środkiem płatniczym.
IBNS to zatem coś więcej niż tylko dodanie kolejnej warstwy ochrony. Systemy te fundamentalnie zmieniają stosunek ryzyka do zysku w przestępczości gotówkowej i stwarzają nowe możliwości w zakresie transportu, przechowywania i zarządzania gotówką.
Nie tylko cena zakupu
Częstym błędem jest ocenianie IBNS wyłącznie przez pryzmat kosztów zakupu i konserwacji. Bardziej miarodajne podejście uwzględnia Całkowity Koszt Posiadania (TCO) całej operacji – w tym pojazdy, energię, personel, ubezpieczenie, infrastrukturę, przestoje oraz interwencje awaryjne.
Nie należy przy tym zapominać o możliwości uniknięcia straty, ani o korzyściach operacyjnych, jakie inteligentna neutralizacja może przynieść w długim okresie. Kluczowe pytanie nie brzmi zatem: Ile kosztuje ten system?, lecz: Na jaki model operacyjny pozwala ten system?
Małe zyski, znaczne oszczędności
Korzyści ekonomiczne stają się szczególnie widoczne przy porównaniu tradycyjnych operacji transportu wartości z nowocześniejszym modelem, opartym na technologii.
Z szacunkowych danych z polskiego rynku wynika, że w pełni wyposażony, ciężko opancerzony pojazd może kosztować ok 900 tys. zł, podczas gdy standardowy pojazd nieopancerzony wyposażony w rozwiązanie transportowe oparte na IBNS to koszt ok 250 tys. zł.
Różnica wykracza wszakże poza samą cenę zakupu. Lżejsze pojazdy zużywają mniej paliwa, są łatwiejsze w manewrowaniu, co jest istotne w obszarach miejskich, i mogą wykonać więcej kursów w tym samym czasie. W pełnym cyklu życia floty zalety te mogą przełożyć się na niższe koszty eksploatacji, większą elastyczność i lepsze wykorzystanie pojazdów oraz personelu.
Rozporządzenie Europejskie nr 1214/2011 zezwala już – pod określonymi warunkami – na licencjonowany transgraniczny transport banknotów euro nieopancerzonymi pojazdami wyposażonymi w zatwierdzoną ochronę IBNS.
Przepisy krajowe różnią się między sobą, jednak tam, gdzie dopuszczono lżejsze modele, inteligentne zabezpieczenia zmniejszają zależność od ciężkiej ochrony fizycznej – i to bez żadnych kompromisów związanych z kontrolą operacyjną.
Bezpieczeństwo i wydajność
Ludzie pozostają jednym z najważniejszych i najbardziej kosztownych elementów zarządzania gotówką. Sprawiając, że skradziona gotówka staje się bezużyteczna, IBNS zmniejsza atrakcyjność ataków, a zatem gwarantuje bezpieczniejsze warunki pracy.
Tam, gdzie dopuszczalne są modele ze zmniejszoną obsadą załogi, system zwiększa wydajność operacji. Co istotne, przy wykorzystywaniu IBNS spada ryzyko związane z transporterem gotówki, a załogi sprawniej i szybciej realizują swoje zadania. Mniejsza liczba incydentów związanych z przemocą przyczynia się przy tym do ograniczenia absencji pracowników, zmniejsza koszty związane z rotacją personelu, czy też z wychodzeniem z traumy.
Wartość prewencji
Jak wiadomo, największy zwrot z inwestycji w bezpieczeństwo przynoszą te zdarzenia, do których nigdy nie doszło. Dobrym przykładem jest tu Francja. Liczba fizycznych ataków na bankomaty spadła ze 179 w 2015 r. do 30 w 2024 r. – dzięki szerokiemu wdrażaniu systemów IBNS przestępczość spadła o 83%.
Oczywiście tak znaczna jej redukcja nie byłaby możliwa bez szerokiego frontu współpracy – duże znaczenie miały tu działania policji, regulacje prawne, projektowanie sieci i wymiana informacji. Niemniej jednak IBNS stanowiło część szerszej strategii, która uczyniła ataki mniej atrakcyjnymi dla przestępców, a skradzioną gotówkę trudniejszą do wprowadzenia do obiegu.
Skuteczność odstraszania przestępców zdecydowanie zależy od szerokiego ekosystemu działań. Banki i detaliści potrzebują jasnych procedur identyfikacji banknotów poplamionych przez IBNS, organy ścigania muszą mieć możliwość wykorzystania oznaczeń jako dowodów, a banki centralne muszą zapobiegać ponownemu wprowadzaniu zneutralizowanej gotówki do obiegu.
Technologia neutralizuje gotówkę; zaś koordynacja działań neutralizuje rynek dla skradzionej gotówki.
Wartość w całym cyklu obiegu gotówki
IBNS jest kojarzone głównie z ochroną bankomatów, jednak jego logika ekonomiczna sięga znacznie dalej. Wszędzie tam, gdzie gotówka jest odbierana, transportowana, przechowywana lub przeliczana, inteligentny system neutralizacji może zmniejszyć ryzyko i podnieść wydajność procedur.
Chronione pojemniki pozwalają na bardziej elastyczną logistykę operacji CIT. W handlu detalicznym bezpieczne systemy depozytowe redukują ilość dostępnej gotówki oraz ekspozycję personelu na zagrożenia. W placówkach i centrach obsługi gotówki IBNS może wzmocnić ochronę na każdym etapie, poprawiając jednocześnie śledzenie przesyłek.
Oberthur Feerica stosuje to kompleksowe podejście w całym cyklu obiegu gotówki, chroniąc ją od momentu otrzymania, przez przechowywanie i transport, aż po przeliczanie, wpłatę i wypłatę.
Budowanie bardziej zrównoważonego cyklu obiegu gotówki
Priorytety ekonomiczne i środowiskowe coraz częściej zmierzają w tym samym kierunku. Lżejsze pojazdy, niższe zużycie paliwa oraz mniejsza zależność od ciężko chronionych pojazdów i obiektów mogą obniżyć zarówno koszty operacyjne, jak i emisję spalin.
Kwestia ta jest bardzo istotna już dziś, a jej znaczenie będzie rosło w przyszłości, gdy Europa będzie coraz bardziej odczuwać skutki zmian klimatycznych. Zaostrzone cele emisyjne oraz rozwój stref czystego transportu wywrą większą presję na organizacje i niejako zmuszą je do ponownego przemyślenia sposobu transportu gotówki. Ciężkie, paliwożerne floty będą stawać się coraz droższe, a korzystanie z nich coraz mniej opłacalne ekonomicznie.
Zmniejszając pancerz jako główną formę ochrony, IBNS może wspierać wdrażanie lżejszych i w coraz większym stopniu elektrycznych pojazdów, bez osłabiania przy tym poziomu bezpieczeństwa.
Decyzja Polski o wprowadzeniu obowiązku stosowania IBNS w bankomatach od 2023 r. stworzyła mocne fundamenty pod zmiany. Szansą dla Europy jest teraz umiejętne wykorzystywanie inteligentnych zabezpieczeń do zmiany cyklu obiegu gotówki.
IBNS, traktowany wyłącznie jako sprzęt, może wydawać się kolejnym wydatkiem. Jednak gdy weźmiemy pod uwagę rosnące koszty, ograniczenia klimatyczne i konieczność modernizacji transportu, staje się sensowną inwestycją w odporność i wydajność, gwarantującą długoterminowe oszczędności.
Pytanie nie brzmi już zatem, jak chronić gotówkę dzisiaj, ale jak zbudować infrastrukturę gotówkową zdolną sprostać wyzwaniom ekonomicznym i środowiskowym oraz kwestiom bezpieczeństwa w bliższej i dalszej przyszłości.
