Od stabilności do odporności – czy system finansowania JST nadąża za nowymi wyzwaniami?
Jak stwierdził prof. Paweł Swianiewicz, autorzy raportu koncentrują się na części dochodów JST, która pochodzi z budżetu państwa, a mniej na właściwych dochodach własnych samorządów. Jak się okazało, nie pojawiały się w planach nowe dochody własne, ale pojawiały się nowe zadania, które były finansowane w inny sposób, dlatego udział dochodów własnych systematycznie malał.
Jak wynika z danych za pierwsze trzy kwartały 2025 roku, nowa ustawa o dochodach JST niewiele tu zmieniła. Znacznie wzrósł udział z podatków CIT i PIT we właściwych dochodach własnych JST, ale pojawiały się nowe zadania własne i ten udział malał.
Prof. Paweł Swianiewicz podkreślił, że wzrost dochodów własnych, zwiększa autonomię samorządów, co jest postulowane – to też większa odpowiedzialność polityczna za gromadzenie dochodów.
Chodzi o wytłumaczenie mieszkańcom i przedsiębiorcom, dlaczego potrzebujemy większych środków i w jaki sposób będą one gromadzone. JST skarżą się na skomplikowanie systemu finansowania JST. W Europie, proste systemy wyrównawcze finansowania są tam, gdzie udział samorządów w usługach publicznych jest mały.
Paweł Swianiewicz zwrócił również uwagę na problem z tzw. wyrównywaniem – np. samorząd, który zyska dodatkowe środki własne, może o taką kwotę mieć zmniejszoną subwencję.
Czytraj także: Forum Bankowo-Samorządowe 2026 o zapewnieniu bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej państwa
JST ostrożne w wydatkach i planowaniu dochodów
W kolejnym wystąpieniu poprzedzającym debatę Mariusz Gołaszewski, prezes zarządu Aesco Group podał, że w ostatnich trzech latach dochody JST wzrosły o 10 – 11 pp. powyżej inflacji, co jest pozytywnym trendem.
W gminach dochody z PIT stanowiły 45% wpływów do ich budżetów. To z punktu widzenia środowiska bankowego stanowi dużą zaletę, bo zwiększa stabilizację dochodów samorządów, jako potencjalnych kredytobiorców. Jest to też zmiana w kierunku wzmocnienia niezależności decyzyjnej JST dzięki większym dochodom własnym.
Wydatki bieżące JST w ostatnich kilku latach rosną szybciej niż dochody bieżące. Samorządy bardzo ostrożnie planują swoje dochody. W tym roku nadwyżka dochodów nad wydatkami może wynieść ok. 15 mld zł.
Wartość długu przewidywana w budżetach samorządów na koniec 2025 roku to 120 mld zł. Jednak, jak stwierdził Mariusz Gołaszewski wartość długu samorządowego stabilizuje się w ostatnich latach.
JST są coraz bezpieczniejsze pod względem finansowym. Obecnie 3/4 pożyczek samorządów pochodzi od krajowych instytucji finansowych. Obserwuje się też malejące koszty finansowania oferowanego przez sektor bankowy.
