Systemy bankowe Czarnego Kontynentu

Dr hab. Eugeniusz Gostomski
Uniwersytet WSB Merito Gdańsk

Licząca 54 państwa i 1,5 mld mieszkańców Afryka jest kontynentem bardzo zróżnicowanym pod względem geograficznym, kulturowym, politycznym i ekonomicznym. Pomimo licznej siły roboczej, bogatych zasobów naturalnych i przyspieszenia rozwoju gospodarczego w ostatnich kilku dekadach, większość jej krajów nadal boryka się z zacofaniem gospodarczym i ubóstwem. Na liście rankingowej według wskaźnika rozwoju społecznego HDI z 2021 r., obejmującej 191 państw, wśród najbiedniejszych 50 krajów na świecie aż 39 było z tego kontynentu.

Istotną przyczyną ubóstwa wciąż jeszcze pozostaje dziedzictwo kolonializmu, rabunkowej eksploatacji surowców naturalnych oraz nieekwiwalentnej wymiany handlowej. Po uzyskaniu niepodległości do niekorzystnych zjawisk dołączyły konflikty etniczne i polityczne, podłożem których było przyjęcie granic z czasów kolonialnych, które ignorowały rzeczywiste podziały kulturowe w społeczeństwach afrykańskich.

Zmiany w bankowości

Obecnie rozwój gospodarczy kontynentu, oprócz konfliktów z sąsiadami i niestabilnej sytuacji politycznej w wielu krajach, utrudniają: brak odpowiedniej infrastruktury transportowej, energetycznej i zdrowotnej, niedożywienie milionów ludzi, niski poziom edukacji i szkolenia zawodowego, brak krajowego kapitału i znikome zainteresowania inwestorów zagranicznych (z wyjątkiem korporacji chińskich, działających głównie w Afryce Wschodniej). Ponad połowa ludności czynnej zawodowo zajmuje się niskoefektywnym rolnictwem, które narażone jest na skutki zmian klimatycznych. Powodzie, susze i bardzo wysokie temperatury zmuszają ludzi do niedawna żyjących z uprawy ziemi lub pasterstwa do opuszczenia swoich wiosek i emigracji, w tym nielegalnej, do Europy.

W czasach kolonialnych w całej Afryce dominowały banki europejskie, które obsługiwały głównie urzędników administracji kolonialnej. Po uzyskaniu niepodległości większość krajów afrykańskich znacjonalizowała tamtejsze banki. Pod koniec XX w. wiele nieefektywnych banków państwowych, w ramach dostosowań strukturalnych, sprywatyzowano. Jednocześnie rządy zrezygnowały z rygorystycznych regulacji prawnych w sektorze bankowym.

Dzięki tym zmianom, globalizacji i zastosowaniu nowoczesnych technologii informatycznych bankowość w Afryce istotnie się zmieniła. Pod względem regulacyjnym zbliżyła się do rozwiązań stosowanych w krajach rozwiniętych, a w dziedzinie bankowości mobilnej kraje afrykańskie stały się światowym liderem. O ile jeszcze 30 lat temu świadczenie usług finansowych było tam ograniczone do większych firm i gospodarstw domowych o wysokich dochodach, to obecnie – dzięki rewolucji pieniądza mobilnego – dostęp do podstawowych usług bankowych mają już miliony osób prywatnych i przedsiębiorstw. Choć jednak afrykańskie systemy bankowe stały się bardziej stabilne i odporne, to instytucje finansowe wciąż borykają się z wieloma wyzwaniami wynikającymi przede wszystkim z wysokiej koncentracji i ograniczonej konkurencji na rynku usług bankowych, wysokich kosztów jednostkowych działalności (związanych z małą skalą biznesu bankowego), z niskiej wiedzy finansowej w społeczeństwie, trudności w dostępie do energii elektrycznej w wielu regionach kontynentu i braku długookresowego kapitału potrzebnego na inwestycje – ponieważ klienci banków afrykańskich trzymają pieniądze głównie na rachunkach bieżących lub na lokatach krótkoterminowych.

We wszystkich krajach afrykańskich w końcu 2023 r. funkcjonowało 757 banków – najwięcej w Afryce Zachodniej (228), a najmniej w Afryce Środkowej (46 – zob. tab. 1).

Dominują małe banki

Większość banków afrykańskich to stosunkowo małe instytucje finansowe. Koncentracja w sektorze bankowym mierzona udziałem w aktywach krajowego systemu bankowego jest bardzo wysoka i waha się od 44% w Afryce Zachodniej do 69% w ...