Majątek banków centralnych

Dr Maria Dunin-Wąsowicz
Przewodnicząca Związku Stowarzyszeń Forum Ruchu Europejskiego
Członek European Movement International/EMI, Bruksela

W końcu III kw. 2025 r. na główne zasoby banków centralnych składały się rezerwy walutowe warte ok. 13 mld USD, znaczące zapasy złota stanowiące blisko 20% jego światowego wydobycia, krajowe obligacje skarbowe oraz pożyczki dla instytucji państwa. Najwyższe aktywa rezerwowe w tym okresie – informujące o finansowym stanie ich posiadania – miał do dyspozycji amerykański System Rezerwy Federalnej (ok. 6,608 bln USD), Europejskiego Banku Centralnego (ok. 640,6 mld euro równe ok. 642,52 mld USD) oraz Ludowego Banku Chin (ok. 47 bln CNY warte ok. 6,6 bln USD).

Sumaryczne aktywa banków centralnych w 2023 r., wynosiły ok. 37,5 bln USD, czyli zmniejszyły się o ok. 6,6 bln USD od 2021 r., kiedy to ich aktywa globalne szacowano na ok. 44,1 bln USD. Ta redukcja ceny aktywów była skutkiem zaostrzenia polityki pieniężnej po okresie podwyższonych wydatków budżetowych państw związanych z neutralizacją skutków pandemii COVID-19. Niemniej w latach 2002-2020 zaobserwowano ich szybki, ponad dziesięciokrotny wzrost, od 4,7 bln USD do 41,9 bln USD (patrz wykr. 1.).

Tendencja podwyższania aktywów banków centralnych w XXI w. miała związek, kolejno, z kryzysem finansowym 2008+, pandemią oraz wojną rosyjsko-ukraińską. Dynamika zmian stanowiła zatem swoisty barometr reakcji tych instytucji na procesy zachodzące na rynkach finansowych, geopolityczne napięcia, wzrost zagrożenia rosnącą inflacją, wojnami na różnych kontynentach, w szczególności wojną rosyjsko-ukraińską, oraz nasileniem walk na Bliskim Wschodzie (Invesco 2024/2025).

Od szacunków do polityki

Pierwsze pytania o stan posiadania banków centralnych pojawiły się w latach 70. XX w., kiedy to na podstawie analiz wykazano, że banki mają wyższe zasoby finansowe, niż są im potrzebne do prowadzenia polityki pieniężnej polegającej na osiąganiu celu inflacyjnego na poziomie 2% (Charles Goodhart, 1972). Liberalizacja finansowa, począwszy od lat 90. XX w. oraz zniesienie kontroli nad bankami i kasami oszczędnościowo-budowlanymi (zwłaszcza w Wielkiej Brytanii) przyczyniły się do znacznego spadku wskaźnika aktywów płynnych zarówno bankowego sektora publicznego, jak i banków centralnych.

Kolejny odwrót od polityki niskich zasobów finansowych banków centralnych następował po kryzysach finansowych. Kryzys azjatycki z lat 1997-98 odnowił przekonanie o konieczności zwiększania ich aktywów, a zwłaszcza rezerw zagranicznych. Podobne podejście do gromadzenia aktywów wyzwolił kryzys roku 2008. Rezerwy amerykańskiej Fed wzrosły w tamtym czasie z 13 mld USD do niemal 850 mld USD. W rezultacie tego typu polityki sektory bankowe – w tym banki centralne w wielu państwach europejskich – doprowadziły do sytuacji nawisu aktywów niepłynnych w latach 2009-2012. W celu likwidacji problemów wdrożyły nowe podejście do konstrukcji swojego stanu posiadania: tym razem poprzez jego dywersyfikację oraz istotne zwiększenie płynności aktywów w okresie post-kryzysowym. Jednocześnie pandemia w 2020 r., a następnie wojna rosyjsko-ukraińska ponownie przyniosły politykę agresywnie rosnących aktywów banków centralnych na świecie. Z kolei w latach 2024-25 aktywa zaczęły być redukowane.

Zmiana lub brak zmiany stosunku banków centralnych do ich aktywów uwidacznia perspektywa długookresowa. Przykładem może być Bank Japonii (BoJ), którego aktywa w grudniu 1974 r. stanowiły 11% PKB zaś w czerwcu 2025 r. sięgnęły 115 % PKB. ...